Türkiye’de Almanlar ve Almancılar:Sinan Zeyneloğlu,İbrahim Sirkeci

Özet

Bu makale köklü bir göç alan ülke olarak Almanya ile göç veren ülke Türkiye arasında

gelişen göç kültürünün öneminin vurgulamaktadır. Bu çalışmada 1990 ve 2000 Türkiye

Genel Nüfus sayımı mikro verileri esas alınarak Türkiye’de bulunan Almanya do-

ğumlu, Almanya vatandaşı ve Almanya’da yaşamış nüfus grupları tespit edilmiş ve bu

gruplar karşılaştırılmıştır. Çalışmada bu nüfus grupları temel demografik göstergeler

üzerinden tarif edilmektedir. Bu kapsamda çeşitli nüfus sayımı değişkenleri kullanılarak

14 farklı analiz grubundan oluşan bir sınıflandırma önerilmiştir. Bu sınıflandırma Türkiye’nin

göçmen alma örüntülerine örnek teşkil edebilecek niteliktedir. Aynı zamanda

geri dönen göçmen gruplarının destinasyon tercihleri de dikkate alınmıştır. Türkiye’de

bulunan Almanya’lı nüfusun göç kültürünün nasıl iki yönlü göç akınları yarattığına ve

köken ülkeye doğru tersine akınlara yol açtığını gösteren önemli bir örnek olduğunu

düşünüyoruz.

Anahtar kelimeler: Almanya; Türkiye; Almancılar; göç kültürü, ikinci kuşak; geri

dönüş göçü.

Giriş

Her ne kadar Türkiye ve Almanya arasındaki nüfus hareketliliğinin Haçlı Seferlerine

ve Osmanlı akıncılarına kadar geri götürülebilecek çok eski tarihsel

kökenleri olsa da, modern anlamda Türkiye’den Almanya’ya göçün tarihçesi 30

Ekim 1961’de imzalanmış olan işçi değişimi antlaşması ile başlar. Bu tarihten

itibaren Almanya’da bulunan Türkiye kökenli nüfus sürekli olarak artış göstermiştir.

Ancak yakın tarihte Türkiye göç veren bir ülkeden göç alan bir ülkeye

dönüşmüştür (Kirişçi 2007; Parla 2007; Sirkeci vd. 2012a; Sirkeci & Zeyneloğlu

2014). Bu bağIamda Almanya’dan Türkiye’ye gerçekleşen göçün ayrıntılı

bir analizi, özelde hangi nüfus gruplarının Almanya’dan Türkiye’ye yönelik bir

hareketlilik içinde bulundukları, bu çalışmanın inceleme konusudur. Bu çalış-

mada 1990 ve 2000 Genel Nüfus Sayımlarının verileri kullanılmış olup1

, bu şekilde zamansal odak 20. yüzyılın son bölümü olmuştur. 20. yüzyılın son on

yılı için tespit edilen akımların günümüzde de ana hatları itibarı ile artan boyutta

geçerli oldukları varsayılmaktadır.

Hızlı iletişim ve ulaşım olanaklarıyla artan bağlantılı olma niteliğinin her

alanda hem örgütleri, hem de grupları ve bireyleri belirlediği “Ulusötesileşme

dönemi” (Sirkeci 2014) diye adlandırabileceğimiz içinde bulunduğumuz dö-

nemde, Türkiye ile çeşitli Avrupa ülkeleri (örn. Almanya, Avusturya) arasındaki

göç akımları gittikçe karşılıklı ve muhtemelen sürekli bir nüfus hareketliliğe

dönüşme eğilimindedir. Türkiye’den Avrupa ülkelerine göç devam etmekle

beraber Avrupa ülkelerinden Türkiye’ye göçün boyutu ve çeşitliliği de artmaktadır

(Sirkeci vd. 2012b; Akkoyunlu 2012). Bu artışın nedenleri arasında Türkiye

ve Avrupa arasındaki ekonomik ilişkilerin büyümesi (Biffl 2012: 52-60),

ama aynı zamanda Türkiye’deki ekonomik ve siyasî istikrar ile süreğen büyüme

gösterilebilir. Öte yandan Türkiye2 kökenli nüfusun Avrupa’daki (olumsuz)

deneyimleri ve ayrıca özellikle kıyı bölgelerine yönelik ‘emekli göçü’ kapsamında

Türkiye’nin sıcak iklimi ve görece olarak düşük yaşam maliyetleri de

önemli etkenlerdendir.

Almanya ve Türkiye arasında zaman içinde son derece güçlü ve süreğen bir

göç ilişkisi meydana gelmiş olup (Cohen & Sirkeci 2011), bu ilişki bir TürkAlman

Göç Kültürü (Sirkeci vd. 2012b) olarak da tanımlanabilir. Göç Kültürü

kavramı, Cohen ve Sirkeci (2011) tarafından göç veren ve göç alan iki ayrı ülke

arasında zaman içinde oluşmuş olan göç ağları ve göç rotalarının sonraki göç

hareketlerini de kolaylaştıran ve böylece nüfus hareketliliğine süreklilik getiren

bir etki yaratması olarak tanımlanmaktadır. Türkiye ve Almanya örneğinde,

baştaki göçü doğuran nedenler ortadan kalksa bile, yani Almanya’nın işçi alımı

ihtiyacı 1973’den itibaren ortadan kalmış olsa bile, oluşmuş olan göç kültürü

iki ülke arasındaki göç hareketlerinin yarım yüzyıldır devam etmesini mümkün

kılmaktadır.

Bu çalışma kapsamında Almanya’dan Türkiye’ye göçün niceliksel kapsamı

incelenmiş, aynı zamanda Türkiye’ye göç etmiş olan farklı nüfus gruplarının

sosyo-demografik özellikleri ortaya konularak bu grupların özellikleri hem birbirleri

ile hem de Türkiye geneli ile karşılaştırılmıştır. Çalışmanın temel amacı

bu nüfus gruplarının tespit edilmesi ve temel demografik göstergeler üzerin-

den tarif edilmesidir. Bu kapsamda 14 farklı gruptan oluşan bir sınıflandırma

önerilmiştir.

Veri ve yöntem

Almanya’dan Türkiye’ye göçün niceliksel kapsamını gruplar itibariyle karşılaş-

tırmalı olarak incelerken farklı grupların sosyo-demografik özelliklerini ortaya

koymak için son iki geleneksel nüfus sayımı verileri kullanılmıştır. Verilen analizler

temelde 1990 ve 2000 Genel Nüfus Sayımlarına dayanmakta olup, bunun

yanında gümrük kapıları istatistikleri, BMMYK (Birleşmiş Milletler Mülteciler

Yüksek Komiserliği) verileri ve Emniyet Genel Müdürlüğü istatistikleri de

bulguları yorumlamada yardımcı olarak değerlendirilmiştir.

1990 ve 2000 sayımları, onlardan önceki bütün genel nüfus sayımları gibi

tek bir gün içinde sokağa çıkma yasağı ile birlikte uygulanmış de facto sayımlardır.

Bu kapsamda sayım günü Türkiye’de bulunan tüm kişiler vatandaşlık

veya daimî ikametgâh durumlarına bakılmaksızın sayıma dahil edilmişlerdir. Bu

nedenle genel nüfus sayımları sadece Türkiye nüfusu hakkında değil, aynı zamanda

sayım günü Türkiye’de bulunan misafir veya turist nüfus hakkında da

bilgi vermektedir.

Gerek 1990 ve 2000 nüfus sayımları gerekse de 2011 Nüfus ve Konut

Araştırması3

, sayılan kişilerin etnik aidiyetleri veya anadilleri hakkında bilgi

içermemektedir4

. Yine de sayım verisinde yer alan dört değişken, sayım günü

Türkiye’de bulunan ve Almanya ile bağlantılı (Almanya’da yaşamış olan, Alman

vatandaşı olan ve Almanya’da doğmuş olan) nüfusun tespit edilmesini

mümkün kılmaktadır. Söz konusu dört değişken kişinin doğduğu ülke, tabiyeti,

sayım günündeki ikametgâhı ile beş yıl önceki ikametgâhıdır. Çalışmadaki analizlerde

1990 ve 2000 sayımlarının yüzde 5 örneklem verileri değerlendirilmiş

olup, söz konusu verisetleri Türkiye İstatistik Kurumu’nun (TUİK) izni ile

kullanılmıştır

5

. Yukarıda sayılan dört ana değişken dışında ek değişkenler kullanılarak

bazı kategoriler içinde alt ayrımlara ulaşılmıştır. Bu değişkenler hane

reisine göre hane içindeki konum (hanede misafir olup olmama), hanedeki

çocukların doğum yerleri ve yaşanılan ildir. Örneğin Grup 2 hane reisinin hanede

yasayan çocuklarından en az bir tanesinin Almanya doğumlu olduğu hanelerden

oluşmaktadır. Bu gruptaki hane reislerinin veya eşlerinin kendileri

Almanya doğumlu veya Almanya vatandaşı değillerdir, sayım gününden 5 yıl

öncesinde de Almanya'da ikamet etmemişlerdir. Ancak hane içindeki çocuklardan

en az bir tanesinin Almanya doğumlu olması bu ailelerin son 5 yıl içinde

olmasa bile daha öncesinde Almanya'da yaşamış olmalarının bir göstergesi

olarak kabul edilmiştir. Bu şekilde Tablo 1'de tespit edilen kategori 1 Tablo

2'de Grup 1 ve 2 olarak ikiye ayrılmıştır.

Tablo 1'deki Grup 4 ise hane üyesi olanlar ve sayım günü bir hanede veya

kurumda (otelde) misafir olanlar olarak ikiye ayrılarak Tablo 2'de Grup 4 ve 5

olarak ayrıştırılmıştır. Normalde Almanya'da yaşadığı halde sayım günü Türkiye’de

sayılan ve bir hanede ya da bir otel vb. yerde misafir konumunda

bulunan kişiler Grup 5 ("ziyaretçi"), Almanya'da ikamet ettigi halde sayım

sırasında Türkiye'de bir hanenin sürekli üyesi olarak sayılmış olanlar ise Grup

4 ("mevsimlik göçer") olarak tanımlanmışlardır.

Almanya doğumlu ziyaretciler arasinda ise Türkiye'deki bir hanenin sürekli

üyesi olan yoktur, ancak bu kesim (Grup 8) sayım sırasında bulunduğu ile göre

ikiye ayrılmaktadır. Antalya ve Muğla illerinde sayılan Almanya doğumlu ziyaretçiler

ağırlıkla otel ve benzeri kurumsal mekanlarda tespit edilmiş olup bu

kesim Grup 9'u (Türk turistler) oluşturmuş, diğer illerde sayılmış olan ziyaret-

çiler de Grup 8 (Almanya doğumlu ziyaretçiler) olarak tanımlanmışlardır.

Son olarak, 5 yıldan daha eski olmamak uzere yakın zamanda Türkiye'ye

gelmiş olan Alman vatandaşları (Tablo 1'de Grup 15) yine Türkiye'de sayıldıkları

ile göre ikiye ayrılmışlardır. Antalya ve Muğla illerinde sayılan Alman vatandaşları

ağırlıkla yazlıkçı/emekli kesimden oluşmakta olup Grup 12 (yeni

yazlıkçılar) olarak tanımlanmışlar, diğer illerde yaşayan Alman vatandaşları ise

ağırlıkla profesyonel meslek sahipleri ve atanmış memurlar ile onların eşlerinden

oluştukları için Grup 11 olarak tanımlanmışlardır.

Kişilerin vatandaşlık bilgisi, doğum ülkesi, 5 yıl önceki ve şimdiki ikametgâh

yeri bilgileri kullanılarak 16 kombinasyon üretilmiştir. İki sayımda da vatandaşlık

sorusuna tek yanıt alındığı ve çifte vatandaşlığa sahip Türk vatandaş-

larının sadece Türk vatandaşı olarak kayıt edildikleri akılda tutulmalıdır. Bu

nedenle doğum ülkesi değişkeni, Almanya ile bağlantılı nüfusun tespit edilmesi

açısından önemlidir. Örneğin bu bilgi ile Türkiye’ye geri dönmüş Türkiye do-

ğumlu Almancılar ile onlarla birlikte anavatana göç etmiş Almanya doğumlu

çocuklarının ayrıştırılması mümkündür. 5 yıl önceki ve şimdiki ikametgâh bilgileri

ile yakın zamanda (son beş yıl içinde) veya daha önce (beş yıldan daha

uzun zaman önce) göç etmiş kişilerin tespiti mümkündür. Güncel ikametgâh

bilgisi ile de facto sayım yerinin karşılaştırılması, sürekli olarak Türkiye’de otu-Zeyneloğlu ve Sirkeci

© Göç Dergisi

81

ranlarla ziyaretçi olarak bulunanları ayırmamızı sağlar.6 Bu bilgiler ayrıca analiz

gruplarının il bazındaki coğrafî dağılımını da ortaya koymakta kullanılmıştır.

Belirtilen dört farklı değişkenin herhangi birinde “Almanya” veya “Türkiye”

dışında üçüncü bir ülke ile bağlantılı olan kişiler analizlerden çıkarılmış, bu

sayede ya hiç uluslararası göç deneyimi olmayan Türkler ya da sadece Almanya

ile bağlantılı olan nüfus analize dahil edilmiştir.7 5 yıl önceki ile güncel ikametgâh

karşılaştırılmasının düzgün yapılabilmesi ve göçmen olan ve olmayan nü-

fus oranlarının doğru tespiti için 5 yaşından küçük nüfus da analiz dışı bırakılmıştır.

Çalışmada yukarıda belirtilen değişkenler kullanılarak çapraz tablolar

üretilmiş ve yorumlanmıştır. Üretilen 16 kombinasyonu yukarıda değinilen ek

değişkenlerle birlikte ele alarak üzerinde yorum yapılabilecek 14 analiz grubu

oluşturulmuştur.

Türkiye ve uluslararası göç deneyimi

Son yarım yüzyıl içinde Türkiye dışa göç veren bir ülke olmuştur. Milyonlarca

kişi Batı Avrupa’ya ve dünyanın diğer bölgelerine göç ederek, varış ülkelerinde

sayıca büyük Türkiye kökenli topluluklarının oluşmasını sağlamışlardır. Gü-

nümüzde yurtdışında yaşayan en büyük Türkiye kökenli nüfus Almanya’da

bulunmaktadır. Bu grubun kökenleri, 1960’lar ile 1970’lerin başındaki işçi göç-

lerine, takiben 1973’den sonra aile birleşimlerine ve son olarak 1980’lerden

itibaren mülteci akımlarına ve yasadışı göç hareketlerine dayanmaktadır. Belirtilen

süre boyunca Türkiye’den Almanya’ya süreğen bir öğrenci akımının da

yaşandığını ve bu öğrencilerin bir bölümünün nitelikli göçmen olarak Almanya’ya

yerleştiklerini, 2000’lerde ise özellikle bazı seçilmiş sektörlerde çalışmak

üzere Türkiye eğitimli nitelikli göçmenlerin de Almanya tarafından alındığını

belirtmek gerekir. 1992’de Almanya’da yapılan yasal değişiklikle bu ülkeye iltica

etmek büyük ölçüde zorlaşırken, bu tarihten itibaren de evlenme yolu ile Almanya’ya

göç edenlerin sayısında artış gözlenmiş, Almanya’ya göç için mümkün

olan tek açık kanal olan aile birleşimi yöntemi değerlendirilmiştir. Bütün

bu göç akımları sonucu oluşmuş olan göç kültürü (Sirkeci vd. 2012a; Cohen &

Sirkeci 2011) kanımızca Almanya’dan Türkiye’ye yönelik tersine göçün yaşanmasına

da katkıda bulunmaktadır.

Türkiye topraklarına yönelik göç, tarihsel olarak 19.yüzyılda kaybedilen savaşlar

sonucu küçülen imparatorluğun sınırları dışında kalan Türk soylu

ve/veya Müslüman toplulukların Anadolu’ya zorunlu göçleri biçiminde ya-

şanmıştır. Bu şekilde Türk soylu ve/veya akraba İslam topluluklarının ‘anava-

tan’a göçü cumhuriyet döneminin ilk 30 yılında da devam etmiştir. Bu gruplar

dışında Türkiye’ye yönelik göç akımları daha ziyade çatışma bölgelerinden ka-

çan nüfusların geçici akımları biçiminde gerçekleşmiştir. Yakın tarihte Türkiye’ye

yönelik bu tür yoğun nüfus hareketleri arasında, 1980’lerde Bulgaristan’daki

Türk soyluların göçü ve aynı zamanda İran İslam devriminden kaçan

İranlılar, 1990’larda Kuzey Irak’tan kaçan çoğunluğu Kürt sığınmacılar ve

2010’larda ise Suriye’den gelen sığınmacılar sayılabilir.

8

1990’lı yılların ikinci yarısından itibaren tedrici olarak Türkiye’nin göç veren

bir ülkeden göç alan bir ülke konumuna geçmeye başladığını söyleyebiliriz.

Hâlihazırda Türkiye’ye başta Ortadoğu, Avrasya ve Afrika olmak üzere dünyanın

çeşitli bölgelerinden birçoğu yasadışı göçmen olan ve/veya başka ülkelere

devam etmek üzere Türkiye’de geçici olarak bulunan (transit göçmen) çok

sayıda kişi gelmektedir (Kirişçi 2007). Öyle ki, sadece 1995-2012 yılları arasında

güvenlik güçleri tarafından ülkede yasadışı olarak bulunan yaklaşık 900 bin

yabancı yakalanmış ve bu süre içinde 125 bin sığınma başvurusu yapılmıştır

(Sirkeci & Martin 2013; Sirkeci & Esipova 2013). Yabancıların bir bölümünün

de sürekli olarak giriş-çıkış yaparak Türkiye’deki uzun vadeli varlıklarını gizledikleri,

bir bölümünün de ev içi hizmetler veya kayıt dışılığın yüksek olduğu

diğer sektörlerde çalıştıkları belirtilmelidir.

Tablo 1: Yurtdışında doğmuş olan de facto nüfus, 1935-2011

Sayım yılı Yurtdışında doğmuş

olan nüfus

Yurtdışında doğmuş olanların

toplam nüfus içindeki payı %

1935 962.159 5,95

1950 755.526 3,61

1960 952.515 3,43

1970 889.170 2,50

1980 868.195 1,94

1990 1.133.152 2,01

2000 1.260.530 1,86

2011* 957.000 1,28

Kaynak: TÜİK, Genel Nüfus Sayımları

* 2011 Nüfus ve Konut Araştırması, de jure sayım yöntemi

2011 NKA ile tespit edilen yabancı doğumlu ve/veya yabancı uyruklu nü-

fus sayısının, gerçek miktarın çok altında olduğu düşünülmektedir. Bu bakımdan

2011’deki yabancı doğumlu nüfus miktarının 2000 yılında gözlenenin altında

değil aksine üstünde olduğu ve 1980’den bu yana Türkiye’deki yurtdışı

doğumlu nüfusun sürekli olarak arttığını düşünmekteyiz. 1980 öncesinde yurtdışı

doğumlu nüfus yaklaşık 900 bin civarında bir miktarda ve büyük ölçüde

sabit seyrederken, 1990’dan itibaren belirgin bir artış gözlenmektedir. Öte

yandan miktar olarak yurtdışı doğumlu nüfus 1980’den bu yana artarken, yurtdışı

doğumluların toplam nüfus içindeki oranı 1935’teki %6’dan 1980’deki

%1,9’a kadar sürekli olarak düşmüştür (Bakınız Tablo 1). 1980’den bu yana ise

yurtdışı doğumlu nüfusun ülke içindeki oranı %1,9-2,0 bandında sabittir. 2011

yılında da bu oranının gerçekte %2 olduğu varsayılırsa yurtdışı doğumlu nüfusun

gerçekte 1,5 milyon kişi civarında olması gerekir.

Öte yandan bütün yurtdışı doğumlu nüfusla karşılaştırıldığında yabancı tabiiyetli

nüfus henüz çok azdır. 1980 yılında Türkiye’de sadece 51 bin yabancı

ülke vatandaşı sayılmıştır. Belirtilen dönemde hem ekonomik hem de sosyal

açıdan dışa kapalı olan bir ülke için bu, beklenen bir durumdur. 1990’a gelindiğinde

Türkiye’de 246 bin yabancı ülke vatandaşı sayılırken bunun içinden

yaklaşık 100 bin kişi bir süre sonra Türk vatandaşlığına geçecek veya Bulgaristan’a

geri dönecek olan Türk asıllı Bulgar vatandaşlarıdır. Dolayısı ile kriz etkisinden

bağımsız olarak, 1990’da yaklaşık 150 bin yabancının Türkiye’de sayıldığını

düşünmek mümkündür. 2000 sayımında ise 267 bin yabancı ülke vatandaşı

tespit edilmiş olup, yabancı uyrukluların sayısı çeyrek milyonu geçmiştir.

Bunların içinden Bulgaristan vatandaşlarının sayısı sadece 35 bin düzeyindedir.

Yine de 2000 itibarı ile yabancı ülke vatandaşlarının ülke nüfusu içindeki oranı

sadece %0,4 düzeyinde olup, yabancı uyruklu nüfus 2000 yılında sadece Antalya

ve Muğla illerinde (sırasıyla %9 ve %7) önemli oranlara ulaşmaktadır.

Son iki buçuk yıldır Suriyelilerin kitlesel akınlarını9 şimdilik hariç tutarsak,

komşu ülkelerde meydana gelen krizlerden kaynaklanan nüfus akımları büyük

ölçüde geçici nitelik göstermiştir. Dolayısıyla resmi kayıtlara göre Türkiye’deki

yabancı doğumlu nüfusun büyük çoğunluğu (%95) Avrupa doğumludur. Yabancı

uyrukluların da büyük çoğunluğu yine Avrupa ülkelerinin vatandaşları-

dır. Türkiye’deki yabancı doğumlular arasında, geri dönmüş Almancıların Almanya

doğumlu çocukları, Türk vatandaşları ile evlenmiş olan yabancı kökenliler,

Türk Rivyerası diyebileceğimiz Muğla - Antalya sahil şeridine yerleşmiş

olan Avrupalı emekliler ve Avrupa ülkelerinin diplomatik ve kültürel temsilciliklerinde

çalışan elemanlar sayılabilir. 1920’lerden 1980’lere kadar Türkiye’deki

yabancı doğumlu nüfus içinde Yugoslavya, Bulgaristan, Yunanistan gibi Balkan

ülkelerinde doğmuş olan nüfusun ağırlığı gözlenirken, 90’lardan itibaren

Batı Avrupa ülkeleri ile Türkiye arasında oluşmuş olan göç ağlarının (dolayısıyla

göç kültürünün) etkisi görülmeye başlanmıştır diyebiliriz.

1973’ten önce, yılda yaklaşık 30 bin Türkiye kökenli kişi Almanya’dan (ço-

ğu Türkiye’ye dönmek üzere) ayrılırken, 1973’deki petrol krizi ve Almanya’nın

işçi alımını durdurmasını takiben sayısı artan Almanya’dan ayrılan Türk göçü

1975 yılında yaklaşık 150 bin’e kadar çıkmıştır. Diğer bazı Avrupa ülkelerinin

de yaptığı gibi Almanya, 1980’lerin başında yabancı işçilere yönelik gönüllü bir

geri dönüş programı başlatmış olup, bu program kapsamında Almanya’dan

ayrılmak isteyen ailelere maddi yardım ve danışmanlık önerilmiştir (OECD

1984). Belirtilen programın etkisi ile 1984 yılında Almanya’dan Türkiye’ye dö-

nenlerin sayısı 200 bin’e kadar yükselmiş (Sirkeci et al. 2012b: 37; OECD

1985), ancak 1980’lerin ortalarından itibaren yıllık 30-40 bin kişi seviyesinde

normalleşmiştir. Benzer göç akımları tarihçelerinin Türkiye ile Hollanda,

Avusturya, İsviçre veya Fransa gibi diğer Avrupa ülkeleri arasında da geçerli

olduğu varsayılabilir.

Tablo 2: Yurtdışında doğmuş nüfusun tabiiyete göre dağılımı (seçilmiş ülkeler),

5 ve üzeri yaştaki de facto nüfus, 1990 ve 2000

Yurtdışında doğ-

muş nüfusun tabiiyeti

%

Yabancı tabiiyettekilerin

kendi aralarındaki dağı-

lımı %

Tabiiyet 1990 2000 1990 2000

Türkiye 78,1 79,1 - -

Almanya 2,9 6,8 13,2 32,5

Yugoslavya 0,6 0,3 2,7 1,4

Avrupa’daki

komşular

Bulgaristan 8,6 2,8 39,3 13,4

Yunanistan 0,9 0,4 4,1 1,9

Asya’daki komşular* 3,5 2,1 16,0 10,1

Diğer ülkeler 5,4 8,5 24,7 40,7

Toplam 100,0 100,0 100,0 100,0

Kaynak: TÜİK 1990 ve 2000 Genel Nüfus Sayımları, yazarlar tarafından hesaplanmıştır.

* Suriye, Irak, İran, Azerbaycan, Ermenistan, Gürcistan

Yurtdışı doğumluların toplam sayısı 1990’lardan bu yana artarken, bu grup

içindeki yabancı ülke vatandaşlarının oranı sabit kalmakta, ancak köken ülkelerin

dağılımında değişim gözlenmektedir. Tablo 2’de yurtdışı doğumlu nüfusun

tabiiyete göre dağılımı verilmiştir. Her iki nüfus sayımında yurtdışı doğumlu

nüfus içindeki yabancı ülke vatandaşlarının oranı beşte birin biraz üzerindedir10.

1990’da yabancıların neredeyse %40’ı Bulgaristan vatandaşı iken, 2000’de

bu oran %13’e düşmüştür. Yugoslavya da dahil sayıldığında Türkiye’ye yakın

veya komşu ülkelerin tümünün yabancı nüfus içindeki oranları düşmüştür.

Buna karşın hem Alman vatandaşlarının oranı hem de çoğunlukla diğer Batı

Avrupa ülkelerinden oluşan ‘diğer ülkeler’ kategorisi altındaki ülke vatandaşlarının

Türkiye’de bulunan yabancılar içindeki payı 1990-2000 arasında artmıştır.

1985 Nüfus Sayımına göre (tabloda verilmemiştir) Alman vatandaşlarının tüm

yabancılar içindeki payı %1’in altındadır. Sadece 5 yıl içinde bu oran %13’e

çıkmış, 2000 yılında ise tüm yabancıların neredeyse üçte birini kapsar hale

gelmiştir. 2000 yılı itibarı ile Türkiye’de sayılan Alman vatandaşları %33 ile

tüm yabancılar içindeki en büyük grubu oluşturmakta, tüm yurtdışı doğumluların

da %7’sini kapsamaktadır.

Almanya’dan Türkiye’ye göç akımının arttığı bir dönemde gümrük istatistikleri

ile derlenen ziyaretçi sayıları da iki ülke arasında artan hareketliliğe işaret

etmektedir. 1984 yılında Alman vatandaşları Türkiye’ye toplam 240 bin kere

giriş yapmış iken, 2012’de bu sayı 5 milyona ulaşmıştır. Aynı dönemde tüm

yabancıların Türkiye’ye giriş adedi 2 milyondan 34 milyona çıkmıştır.

Almanya ile bağlantılı Türkiye nüfusu

Veri ve yöntem bölümünde açıklandığı üzere, bu çalışma kapsamında Almanya

ile bağlantılı nüfus gruplarının tespiti amacıyla genel nüfus sayımı verilerinden

dört değişken (kişilerin vatandaşlık bilgisi, doğum ülkesi, 5 yıl önceki ve şimdiki

ikametgâh yerleri) kullanılarak 16 kombinasyon üretilmiştir.

Tablo 3’de gösterildiği üzere, her biri 2 değer alabilen 4 değişkenin matrisinden

16 kombinasyon ortaya çıkmaktadır. Beklenileceği üzere büyük çoğunluk

(kombinasyon 1) Türkiye’de doğmuş olan, gerek 5 yıl öncesinde gerekse

de sayım gününde Türkiye’de ikamet eden Türk vatandaşlarıdır. Bu grup ‘uluslararası

göç deneyimi olmayan Türkler’ olarak tanımlanmıştır. Ancak hiçbir

zaman göç etmedikleri zannedilmemelidir. 2000 itibarı ile bu grubun %10’dan

fazlası son 5 yıl süresince ülke içindeki ikametgâhını değiştirmiştir. Bunun dı-

şında bu grubun içinde Türkiye’de doğmuş, hayatının bir döneminde yurtdı-

şında yaşamış, fakat 5 yıldan daha uzun bir zaman önce Türkiye’ye dönmüş ve

halen de Türkiye’de yaşayan kişilerin de olabileceği unutulmamalıdır. Takip

eden sayfalarda gösterileceği üzere bu grubun bir bölümü hanelerinde bulunan

Almanya doğumlu çocuklarının anne-babaları olarak tespit edilmiş ve ‘eskiden

dönmüş Almancılar’ olarak tanımlanmıştır. Yine de kombinasyon 1 içindeki

kişilerin çok büyük çoğunluğunun uluslararası göçmen olmadıkları varsayılmaktadır.

Tam tersi olan durumda ise (kombinasyon 16) Almanya doğumlu

Alman vatandaşı olup, hem 5 yıl öncesinde hem de sayım gününde Almanya’da

ikamet ettiklerini beyan eden ve Türkiye’de sadece misafir/turist olarak

bulunan kişiler yer almaktadır. Diğer bütün kombinasyonlar (2-15) farklı açı-

lardan hem Almanya hem de Türkiye ile bağlantılı nüfusu oluşturmaktadır.

Kuramsal olarak mümkün olan, ancak pratikte örneklem içerisinde çok az

rastlanan (örneklem içinde 50 kişiden, nüfus içinde 1000 kişiden daha düşük

boyuta sahip) kombinasyonlar analiz dışı bırakılmış ve Tablo 3’de gri renk ile

imlenmiştir (6, 9, 10, 11, 12 ve 14 nolu kombinasyonlar). Örneğin Almanya’da

doğmuş olup beş yıl öncesinde Türkiye’de, sayım günüm ise Almanya’da ikamet

eden Türk vatandaşları (kombinasyon 6) bu durumdadır. 9-12 arası kombinasyonlar

Türkiye doğumlu Alman vatandaşlarını içermektedir, ancak belirtildiği

üzere buradaki kişi sayıları anlamlı bir analize izin vermeyecek kadar

küçüktür.TÜRKİYE’DE ALMANLAR VE ALMANCILAR

www.gocdergisi.com

86

Tablo 3: 21 Ekim 1990 ile 22 Ekim 2000 tarihli nüfus sayımlarına göre analiz

değişkenleri ayrımında 5 yaş ve üzeri de facto nüfus Kombinasyon Vatandaşlık Doğum ülkesi 5 yıl önceki ika- metgah Sayım günü ikametgahı 1990 örneklem içindeki N 1990 nüfusa orantılanmış sayı 2000 örneklem içindeki N 2000 nüfusa orantılanmış sayı

1 T T T T 2.303.704 46.074.080 2.986.052 59.721.040

2 T T T A 152 3.040 66 1.320

3 T T A T 2.701 54.020 2.787 55.740

4 T T A A 757 15.140 1.590 31.800

5 T A T T 5.220 104.400 7.219 144.380

6 T A T A 32 640 6 120

7 T A A T 645 12.900 664 13.280

8 T A A A 178 3.560 799 15.980

9 A T T T 29 580 8 160

10 A T T A 0 0 0 0

11 A T A T 2 40 7 140

12 A T A A 6 120 9 180

13 A A T T 66 1.320 613 12.260

14 A A T A 4 80 0 0

15 A A A T 65 1.300 164 3.280

16 A A A A 1.375 27.500 3.151 63.020

16 kombinasyon toplamı 2.314.936 46.298.720 3.003.135 60.062.700

Analiz dışı nüfus miktarı 50.928 1.018.560 53.579 1.071.580

5 + yaştaki de facto toplam nüfus 2.365.864 47.317.280 3.056.714 61.134.280

Kaynak: TÜİK 1990 ve 2000 Genel Nüfus Sayımları, yazarların kendi hesaplamaları.

Tablo 4’de gösterilen birinci kategori, referans grubu olarak işlev görmekte,

diğer 13 kategori de Almanya ile bağlantılı nüfus gruplarını içermektedir

(Tablo 4). Belirtilen grupların toplamı, 2000 yılı itibarı ile nüfus sayımı sırasında

Türkiye sınırları içinde tespit edilen Almanya ile bağlantılı yaklaşık olarak

330 bin Türk vatandaşına (2-10 gruplar) ve 79 bin Alman vatandaşına (11-14

gruplar) denk gelmektedir. Bu şekilde 22 Ekim 2000 tarihinde fiilen Türkiye’de

bulunan toplam 408 bin kişinin Almanya ile bağlantılı olduğu görülmektedir.

Bu 408 bin kişinin içinden Türkiye’de sürekli olarak (gruplar 2, 3, 6, 7, 11, 12,

13) veya yılın belli zamanı (grup 4) ikamet edenlerin sayısı yaklaşık olarak 305

bin iken, Almanya’da ikamet ettiği halde sayım günü Türkiye’deki bir hanede Zeyneloğlu ve Sirkeci

© Göç Dergisi

87

ya da kurumda misafir veya turist olan (gruplar 5, 8, 9, 10, 14) kişilerin adedi

103 bin dolayındadır.

Tablo 4. Analiz grupları (1990-2000), 5 ve üzeri yaştaki de facto nüfus Kombinasyon Vatandaşlık Doğum ülkesi 5 yıl önceki ikametgâh Sayım günü ikametgâhı Ek değişkenler 1990 örneklem içindeki N 1990 nüfusa orantılanmış sayı 2000 örneklem içindeki N 2000 nüfusa orantılanmış sayı Grup no

Kategori

Üst-kategori

1 T T T T

Hanede Almanya

doğumlu çocuğu

olmayan

2.299.524 45.990.480 2.982.696 59.653.920 1

Uluslararası

göç etmemiş

Türkler

Almanya doğumlu

çocukların (6.grup)

ebeveynleri

4.180 83.600 3.356 67.120 2

Eskiden dö-

nmüş Almancılar

Türkiye doğumlu Almancı

gruplar

3 T T A T 2.701 54.020 2.787 55.740 3

Yeni dönmüş

Almancılar

4 T T A A

Sayım günü bir hanenin

üyesi olarak sayılan 151 3.020 461 9.220 4

Mevsimlik

’göçerler’

Sayım günü bir

hanede veya kurumda

misafir olarak sayılan

606 12.120 1.129 22.580 5 Ziyaretçiler

5 T A T T 5.220 104.400 7.219 144.380 6

Eskiden dönmüş

Almanya

doğumlular

Almanya doğumlu Almancı

gruplar

7 T A A T 645 12.900 664 13.280 7

Yeni dönmüş

Almanya

doğumlular

8 T A A A

Antalya ve Muğla

hariç 167 3.340 384 7.680 8

Almanya

doğumlu

ziyaretçiler

Antalya ve Muğla’da

sayılan nüfus 11 220 415 8.300 9

Almancı

turistler

2 T T T A 152 3.040 66 1.320 10 Yeni Almancılar

15 A A A T

Antalya ve Muğla

hariç 51 1.020 56 1.120 11 Çalışan Almanlar

Almanlar

Antalya ve Muğla’da

sayılan nüfus 14 280 108 2.160 12

Yeni göçmüş

Alman

yazlıkçılar

13 A A T T 66 1.320 613 12.260 13

Eskiden

göçmüş Alman

yazlıkçılar

16 A A A A 1.375 27.500 3.151 63.020 14 Alman turistler

N 13.833 276.660 16.481 329.620 2-10

gruplar

Sayım günü Türkiye’de

bulunan Almanya

ile bağlantılı Türk

vatandaşları

Toplam nüfus içindeki

payı

0,58% 0.54%

N 1.506 30.120 3.928 78.560 11-14

gruplar

Sayım günü Türkiye’de

bulunan Alman

vatandaşları

Toplam nüfus içindeki

payı

0,06% 0,13%

5 + yaştaki de facto

toplam nüfus* 2.365.864 47.317.280 3.056.714 61.134.280

Kaynak: TÜİK 1990 ve 2000 Genel Nüfus Sayımları, yazarların kendi hesaplamaları.

* Analiz dışı nüfus dâhilTÜRKİYE’DE ALMANLAR VE ALMANCILAR

www.gocdergisi.com

88

Almanya’dan dönüşünün üzerinden 5 yıldan daha uzun zaman geçmiş

Türkiye doğumlu ve Türk vatandaşı Almancıların tespiti, ancak hanede bulunan

Almanya doğumlu bir çocuğun varlığı durumunda mümkün olduğu için,

bu kategoride (grup 2) olduğu halde sayım günü hanede Almanya doğumlu

çocuğu olmayan kişiler de hesaba alındığında gerçekte Almanya ile bağlantılı

de facto nüfusun 408 binin üzerinde olması gerekir. Tahminimiz 2000 yılı için

bu sayının 450-500 bin düzeyinde olması gerektiği yönündedir.

Veri seti henüz kullanıma açılmamış olan 2011 NKA’nın raporunda hayatının

herhangi bir döneminde 12 aydan daha fazla yurtdışında yaşamış olan

kişilerin adedi verilmiştir. Bu kapsamda, Ekim 2011 itibarı ile hayatının herhangi

bir döneminde, ancak en son ülke olarak Almanya’da 12 aydan fazla

kalmış olan kişi sayısı 488 bindir. Bunların içinden 128 bini 2000 yılında veya

daha sonra Türkiye’ye dönmüşlerdir. Bu 128 bin kişinin Türkiye’ye dönüşünün

2000-2011 döneminde yıllara eşit yayıldığı ve aynı zamanda 2000 yılında dönmüş

olan kişilerin tümünün 22 Ekim 2000 itibarı ile ülkeye varmış oldukları

varsayılırsa, 2011 NKA’ya göre 2000 yılı itibarı ile Türkiye’deki Almanya bağ-

lantılı nüfusun 371 bin kişi (488 – 128 + 128/12) olması gerekir. NKA’nın de

jure yöntemi ile uygulanan bir araştırma olduğu, bir başka değişle araştırma

sırasında hanelerde veya kurumlarda rastlanılan ama son 12 ay boyunca başka

bir yerde ikamet eden kişileri kapsamadığı, sonuçta sadece son bir yıl içinde

sürekli olarak veya çoğunlukla ülke içinde ikamet eden kişileri kapsadığı belirtilmelidir.

Daha açık bir ifadeyle NKA ile Türkiye’de ziyaretçi olanlar (turist

veya misafir) kapsanmamıştır11

.

2011 NKA’nın sonuçlarına göre 2000 yılı itibarı ile 371 bin olarak hesapladığımız

Almanya ile bağlantılı nüfusun 2000 GNS verisinde toplamda 305 bin

kişiden oluşan Türkiye’de ikamet eden gruplara (2, 3, 6, 7, 11, 12, 13 gruplar ile

büyük olasılıkla grup 4) denk gelmesi gerekir. Aradaki farkın (66 bin kişi) grup

2’de olması gerektiği halde tespit edilemeyen eskiden dönmüş Almancılara

denk geldiği varsayımı altında, 2000 GNS ile hesaplanan 408 bin kişilik Almanya

ile bağlantılı nüfusa eklenmesi durumunda 474 bin’e ulaşıldığı, sonuç

olarak 2000 yılı itibarı ile Almanya ile bağlantılı toplam de facto nüfusun yakla-

şık olarak 450-500 bin aralığında olması gerektiği düşünülmektedir. Grup 2’nin

mutlak sayıları ve dolayısı ile Almanya ile bağlantılı nüfusun toplam boyutu ne

olursa olsun, bu çalışmanın ana odağı her bir kategorideki kitlenin sosyodemografik

profillerini tespit etmek olup, tespit edilen grup özellikleri takip

eden bölümde sunulmaktadır.

Almanya ile bağlantılı nüfus gruplarının sosyo-ekonomik özellikleri

Bu bölümde 14 analiz grubunu tarif edeceğiz. Birinci grup, uluslararası göç

deneyimi olmayan Türkleri kapsamaktadır. Grup 2, “eskiden dönmüş Alman-

11 Grup 4’de yer alan ve yılın sadece bir bölümünü Türkiye’de geçiren nüfusun da ancak bir

kısmının Ekim-Aralık 2011 döneminde yürütülen NKA ile tespit edilebildiği, ancak aynı eksikli-

ğin yine Ekim aylarında yapılan 2000 ve ondan önceki Genel Nüfus Sayımları için de geçerli

olması gerektiğini belirtmek gerekir.Zeyneloğlu ve Sirkeci

© Göç Dergisi

89

cılar”, Türkiye doğumlu olup bir süre Almanya’da yaşadıktan sonra 1990 veya

2000 itibarı ile 5 yıldan daha uzun zaman önce Türkiye’ye geri dönmüş olanlardan

oluşmaktadır. Yeni dönmüş Almancılar kategorisi (Grup 3), Türkiye

doğumlu olup ilgili nüfus sayımları sırasında Türkiye’de yaşayan ancak nüfus

sayımlarından 5 yıl öncesinde henüz Almanya’da bulunan Türkleri kapsamaktadır.

Mevsimlik göçerler dördüncü grubu oluştururken, ikametgahı Almanya’da

olup sayım sırasında Türkiye’de bir hanede misafir olarak kaydedilmiş

kimselerden oluşur. Nüfus sayımından beş yılı aşkın bir süre önce Türkiye’ye

göç etmiş Almanya doğumlular altıncı grupta incelenirken sayımdan önceki

beş yıl zarfında Türkiye’ye göç etmiş olanlar “Yeni dönmüş Almanya doğumlular”

(Grup 7) olarak adlandırıldı. Grup 8 Almanya doğumlu ziyaretçiler ve

Grup 9 Almancı turistleri kapsamaktadır. Yeni Almancılar grubu (grup 10)

sayımdan önceki beş yılda Almanya’ya göç etmiş Türkiye doğumlulardan olu-

şur. Son dört analiz grubu sayım günü Türkiye’de bulunan Almanya doğumlu

Alman vatandaşlarından oluşmaktadır. Grup 11 Türkiye’de çalışan Alman vatandaşlarını,

Grup 12 ve 13 Türkiye’ye göç etmiş yazlıkçı Alman vatandaşlarını

kapsamaktadır. Grup 14, Türkiye’de ikamet etmeyen ancak nüfus sayım gü-

nünde Türkiye’de bulunan Alman vatandaşlarından oluşmaktadır.

Uluslararası göç deneyimi olmayan Türkler (Grup 1)

Birinci kategori, uluslararası göç deneyimi olmayan Türkleri kapsamaktadır.

Daha önce de belirtildiği üzere içlerinden bir bölümünün Türkiye’de doğduktan

sonra hayatının bir döneminde Almanya’da yaşamış olması mümkündür.

Ancak sayım gününe göre 5 yıldan daha önce tekrar yurda dönmüş olanların -

eğer bu kişilerin aynı hane içinde Almanya’da doğmuş olan çocukları yoksatespit

edilmeleri mümkün değildir. Öte yandan bu grubun çok büyük çoğunlu-

ğunun uluslararası göç deneyimine sahip olmadığı söylenebilir. Bu grubun

özellikleri, Türkiye nüfusunun genelini yansıtmakta ve diğer kategorilerle karşı-

laştırma için referans işlevi görmektedir.

Bu grubun ortanca yaşı 1990’da 25, 2000’de ise 27 olarak tespit edilmiştir.

Bu grupta görece olarak düşük orana sahip yaşlı nüfusla birlikte yüksek oranda

genç nüfus bulunmaktadır. Bunlar arasında 2000 yılı itibarı ile en kalabalık yaş

grubunun %23 oran ile 15-24 olduğu gözlenmektedir (Tablo Ek-1). Tablo Ek-

2’den okunacağı üzere incelenen dönem boyunca kırdan kente göç devam etmiştir.

1990’da kırsal nüfus oranı %41 iken 2000’de bu oran %35’e düşmüştür.

2011’de kırsal nüfus %23 ile toplam nüfusun dörtte birinin de altına inmiştir.

1990 ile 2000 yılları arasında genel eğitim düzeyi yükselmekte ancak kadınlar

ve erkekler arasındaki eğitim farklılıkları azalmakla birlikte devam etmektedir.

2000 yılı itibariyle erkeklerin %8’i, kadınların da %5’i yüksekokul ve üzerinde

bir eğitim düzeyine sahiptir. Bu değerler, 1990’daki eğitim düzeylerine

kıyasla, erkekler için %30, kadınlar için ise %100’ün üzerinde bir artışa denk

gelmektedir (Tablo Ek-3).

Kentleşme ve sanayileşmenin devamı ile birlikte 1990’dan 2000’e erkek nü-

fus içinde ücretsiz aile işçilerinin oranı %12’den %9’a, kendi hesabına çalışan-TÜRKİYE’DE ALMANLAR VE ALMANCILAR

www.gocdergisi.com

90

ların oranı da %26’dan %20’ye düşmüştür. Aynı dönemde iş arayan işsizlerin

oranı %6’dan %8’e çıkarken, öğrencilerin oranı %7’den %9’a, emeklilerin oranı

da %6’dan %9’a yükselmiştir. Belirtilen dönemde, kadınlar arasında iş arayan

işsizlerin oranı da iki kattan fazla artarak %3’e çıkmış, tarımdan çıkışın

etkisi ile büyük çoğunluğu ev hanımı olan istihdam dışındaki kadınların oranı

da %55’den %58’e yükselmiştir. Ancak aynı dönemde ücretli olarak çalışan

(büyük çoğunluğu şehirli) kadınların oranının da az bir artışla %8’in altından

%9’un üstüne çıktığı belirtilmelidir (Tablo Ek-4).

Eskiden dönmüş Almancılar (Grup 2)

Bu kategori içinde Türkiye doğumlu olup bir süre Almanya’da yaşadıktan

sonra 1990 veya 2000 nüfus sayımlarından 5 yıldan daha uzun zaman önce

(1985 ve 1995 öncesinde) Türkiye’ye geri dönmüş olanlar bulunmaktadır. Bö-

lüm 3’de de söz edildiği üzere bu kişilerin tespiti ancak hane reisi veya hane

reisinin eşi olarak bulundukları hanelerde Almanya doğumlu çocuklarının

(Grup 6 kapsamında en az bir çocuk) olması halinde mümkün olmuştur. Bu

nedenle Grup 2’deki Türkiye doğumlu olup bir süre Almanya’da kalmış olan

ve 5 yıldan daha uzun zamandır tekrar Türkiye’de yaşayan kişilerin tümünün

tespit edilemediği açıktır. 2011 NKA verisi ile 2000 GNS’nin karşılaştırıldığı ve

Bölüm 3’de sunulmuş olan hesaplamalarla bu grupta olması gerektiği halde

hanelerinde Almanya doğumlu çocuk bile bulunmadığı için tespit edilemeyen

kişilerin sayısının 2000 yılı itibarı ile yaklaşık 66 bin düzeyinde olduğu düşü-

nülmektedir. Dolayısı ile bu çalışmada uygulanan yöntemle 2000 GNS %5 veri

seti içinde, eskiden dönmüş Almancıların ancak yarısının tespit edilebildiği

tahmin edilmektedir.

Beklenileceği üzere eskiden dönmüş Almancılar Türkiye genelinden çok

daha yaşlı bir nüfusa sahiptir, zira göç edilen ülkeden geri dönüş çoğunlukla

emekliliğin veya belli bir çalışma süresi sonucunda elde edilen bir maddî birikimin

ardından gerçekleşmektedir. Bu grubun ortanca yaşı 50’dir (Tablo Ek-

1). 2000’de modal yaş grubu %41 oranla 45-54 grubudur. 1990’da ortanca ya-

şın 44, modal yaş grubunun da 35-44 olması bize bu grubun üyelerinin büyük

çoğunluğunun 1990’dan önce (80’li yıllarda) ülkeye dönmüş olduğunu ve zaman

içinde yaşlandıklarını düşündürmektedir. Özellikle 1984 yılında Türkiye’ye

bir dönüş akımı yaşanmıştır. Dolayısıyla Türkiye’deki Almancıların

önemli bir bölümünün 1984-1985 yıllarında ülkeye gelmiş oldukları düşünülebilir.

Eskiden dönmüş Almancılar içinde kadınların ağırlığı daha fazladır

(%56). Büyük olasılıkla yaş etkisinin sonucu olarak (daha fazla dul ve boşanmış

kişiler) 1990 ile 2000 arasında grup içindeki kadın hane reislerinin oranı

neredeyse ikiye katlanmıştır. Bu grubun büyük çoğunluğu kentsel alanlarda

otururken, kırda oturanların oranı 2000 itibarı ile sadece %15’dir (Tablo Ek-2).

Her iki nüfus sayımında da Grup 2 (diğer bütün Almancı gruplarında oldu-

ğu gibi) uluslararası göç deneyimine sahip olmayan Türklere göre çok daha

yüksek oranda ev sahibi konumundadır. Sonuç olarak eskiden dönmüş Almancılar

Türkiye geneline oranla maddi açıdan daha iyi durumdadır, ancak Zeyneloğlu ve Sirkeci

© Göç Dergisi

91

eğitim düzeyi açısından bu iki kesim arasında belirgin bir fark gözlenmemektedir.

2000 nüfus sayımına göre ülke dışına çıkmamış erkeklerin %57’si ilkokul

mezunu veya daha düşük bir mezuniyet derecesinde iken eskiden dönmüş

Almancı erkekler arasında bu oran %60’dır. Kadınlar arasında ise her iki grupta

ilkokul veya daha düşük eğitim düzeyindeki nüfusun oranı %74’dür (Tablo

Ek-3).

2000 nüfus sayımı sırasında eskiden dönmüş Almancılarda erkekler arasındaki

en yaygın grup %41 ile emeklilerdir. İkinci sırada %23 ile kendi hesabına

çalışanlar bulunmaktadır. 1990 yılında kendi hesabına çalışanların %33 ile çalışma

konumları içindeki en büyük kesim oldukları, ancak aradan geçen 10 yıl

boyunca 2000 yılına kadar bunların bir bölümünün emekli olarak, zaten emekli

olanların ise çalışmayı bırakarak emekli kesimin büyümesine yol açtıkları tahmin

edilmektedir (Tablo Ek-4). 1990’da Grup 2 erkekleri arasında istihdam

oranı %64 iken, 2000 yılında bu oran %49’a düşmüştür (Tablo Ek-6). 2000 yılı

itibari ile istihdam içindeki kişilerin %27’si tarımda çalıştığını beyan etmiştir.

Kırsal kesimde oturan ve sadece hobi veya öztüketim amaçlı küçük ölçekli

tarımsal faaliyette bulunanların dahi –eğer son 1 hafta içinde en az 1 saat tarım

ile uğraşmış iseler– 2000 Genel Nüfus Sayımı kuralları gereği yine tarım çalışanı

olarak kaydedilmiş oldukları belirtilmelidir.12 İki sayım arasındaki tanım farkı

nedeniyle 2000 Nüfus Sayımında tarımsal istihdamın 1990’daki tanıma göre bir

miktar daha yüksek ölçülmüş olması mümkündür.

Eskiden dönmüş Almancıların sanayi veya hizmet sektöründe çalışma ihtimali

ülke dışına çıkmamış Türklere oranla daha düşüktür. Buna karşın satış

ve ticaret personeli olanların oranı %16 ile ülke genelinin iki katına yakındır.

Grup 2 içinde en yaygın çalışan kategorisinin kendi hesabına çalışanlar olduğu

da göz önünde bulundurulduğunda, eskiden dönmüş erkek Almancıların ço-

ğunluğunun ya emekli olup çalışmadıkları ya da kendi küçük işletmelerinin

başında oldukları düşünülebilir. Öte yandan bu grup içindeki kadınların çok

büyük çoğunluğu ev hanımıdır (1990’da %81, 2000’de %70). 1990’da kadınlar

arasında %3 olan emeklilerin oranı 2000’de %10’u geçmiştir. (Tablo Ek-5).

Yeni dönmüş Almancılar (Grup 3)

Yeni dönmüş Almancılar kategorisi (Grup 3), Türkiye doğumlu olup ilgili

nüfus sayımları sırasında Türkiye’de yaşayan ancak nüfus sayımlarından 5 yıl

öncesinde henüz Almanya’da bulunan Türkleri kapsamaktadır. Bir başka deyişle

bu grubun içindekiler son 5 yıl içinde Türkiye’ye geri dönmüşlerdir. Bu

grubun sayısı her iki nüfus sayımı sırasında da 55 bin düzeyindedir. Dolayısıyla

makalede incelenen dönem boyunca her yıl ortalama yaklaşık 11 bin Türkiye

doğumlunun Almanya’dan Türkiye’ye kesin dönüş yaptığını düşünebiliriz.

2000 sayımına göre, yeni dönmüş Almancılar (Grup 3) ile eskiden dönmüş

Almancıların (Grup 2) ortanca yaşı aynıdır: 50. Ancak Grup 2 ile karşılaştırıl-

12 1990 Genel Nüfus Sayımı için ise istihdam içinde olmanın ölçütü son hafta içinde 1 gün çalışmış

olmaktır (Zeyneloğlu, 2010).TÜRKİYE’DE ALMANLAR VE ALMANCILAR

www.gocdergisi.com

92

dığında Grup 3 üyelerinin farklı yaş gruplarına dağılımının aynı olmadığı gözlenmektedir.

Bunun, Grup 2 üyelerinin tespitinde kullanılan yöntemle ilgili

olduğu söylenebilir. Eskiden dönmüş Türkiye doğumlu Almancıların tespiti

ancak hane reisi veya eşi oldukları hanelerinde Almanya doğumlu çocuklarının

bulunuyor olmasıyla mümkün olmaktadır. Bu nedenle Grup 2 özellikle 35-64

yaş grubunda yoğunlaşmıştır. Yeni dönmüş Almancılar arasında 65 ve üzeri

yaştaki kişilerin oranı %11 iken, Grup 2 içinde bu oran sadece %4’dür.

Her iki nüfus sayımında da Grup 3 üyelerinin %58’i erkektir (Tablo Ek-2).

Çoğunluk kentlerde oturmakla beraber, yeni dönmüş Almancılar arasındaki

kentsel nüfus oranı eskiden dönmüş olanlara göre daha azdır. Çoğunluğunun

1984/85 yıllarında ya da daha önce ülkeye dönmüş olduğunu varsayabileceğimiz

Grup 2 üyelerinin her iki nüfus sayımına göre de yaklaşık %85-86’sı kentsel

alanlarda yaşamaktadır. 1986-1990 arasında dönmüş olan Grup 3 üyelerinin

%78’i, 1996-2000 yılları arasında dönmüş olanların ise sadece %69’u kentsel

alanlara yerleşmiştir. Ülke içinde kırdan kente göç devam ederken, Almanya’dan

dönen gruplar içinde kentsel nüfus oranının ilerleyen zaman içinde azalıyor

olması ilk bakışta bir çelişki gibi görünebilir. Sonraki bölümlerde gösterilecek

olan mekânsal dağılımlar ile de açıklanacağı üzere, bu durum bir çelişki

olmayıp ülkeye dönen Almancıların zaman içinde değişen mekân tercihleri ile

ilgilidir. Eskiden dönmüş Almancılar daha ziyade kentlere ve ülkenin batısındaki

illere yerleşirken, daha yakın zamanda dönmüş olanlar (Grup 3) ülkenin

orta ve doğu bölgelerindeki illeri ve kırsal alanları da tercih etmişlerdir. Bu durumun

80’li yılların ortalarından itibaren ülkenin gelişen altyapısı ile ilgili oldu-

ğu, 80’lerin ortalarına kadar sadece bazı büyükşehirlerde var olan hizmetlerin

ülke geneline yayılması ile açıklanabileceğini düşünüyoruz. Dolayısıyla geri dö-

nen Almancıların da eskiye oranla daha sıklıkla kendi köken illerindeki kırsal

veya kentsel bölgelere yerleşebildikleri tahmin edilmektedir.

Öte yandan ev sahipliği oranı ve eğitim düzeyi açısından yeni dönmüş Almancılar

ile eskiden dönmüş Almancılar benzerlik göstermektedir. İstihdam

durumu açısından Grup 3 içinde erkeklerin yarısından fazlası emekli veya kendi

hesabına çalışandır (Tablo Ek-4). Kadınlar arasında ise yeni dönmüş Almancıların

içindeki istihdam oranı %33 ile eskiden dönmüş Almancı kadınlardaki

oranın neredeyse iki katıdır, ancak bunun kentsel sektörlerde bir istihdam

artışına denk gelmediği, çalıştığını beyan eden kadınların büyük çoğunluğunun

(%80) tarım sektöründe yer aldıkları belirtilmelidir (Tablo Ek-7). Grup 2 üyelerinin

sadece %15’i kırsal alanlarda otururken, 2000 yılı itibarı ile Grup 3’ün

%31’i kırda oturmaktadır. Sonuç olarak, iki kat daha fazla kadının tarım çalışanı

olarak kaydedilmiş olması, genel nüfus sayımlarında uygulanan ilkeler sonucu

beklenen bir durumdur (Zeyneloğlu, 2010). Gerçekte söz konusu kadınların

önemli bir bölümünün ya küçük çaplı özüretim kapsamında ücretsiz aile işçisi

konumunda tarımla uğraştıkları veya yarıcı-ortakçı-toprak sahibi konumlarındaki

kocaları nedeniyle iş ile ilgilerinin devam ettiği düşünülebilir. 2000 itibarı

ile yeni dönmüş Almancı erkeklerin %51’i istihdam içindedir ve bunların içinden

de %48’i tarım alanında çalışmaktadır, ancak büyük çoğunluğunun bilfiil Zeyneloğlu ve Sirkeci

© Göç Dergisi

93

tarımda çalışmak yerine toprak sahibi olarak tarımla uğraştıkları tahmin edilebilir

(Tablo Ek-6).

Mevsimlik Göçerler (Grup 4)

Grup 4 kapsamında tespit edilen kişilerin mevsimlik ‘göçer’ olarak tanımlanmaları

mümkündür. Bu kişiler gerek ilgili nüfus sayımları sırasında gerekse

de 5 yıl öncesinde Almanya’da ikamet ettiklerini beyan etmişler, ancak Türkiye’de

yapılan nüfus sayımları sırasında sahibi veya ana kullanıcısı oldukları bir

hane içinde o hanenin misafir olmayan sabit bir üyesi olarak kaydedilmişlerdir.

Bu kişilerin hem Almanya’da hem de Türkiye’de sahip veya kullanmakta oldukları

(en az) birer haneleri olduğu ve yılın farklı zamanlarını dönüşümlü olarak

her iki ülkede geçirdikleri anlaşılmaktadır. Bu tarz modern göçerlerin sayısı

1990-2000 yılları arasında neredeyse 3 kat artmıştır (Tablo 4).

‘Mevsimlik göçerler’ 1990’da 47, 2000’de de 57 yaş olmak üzere her iki nü-

fus sayımında da en yaşlı gruptur (Tablo Ek-1). Bu nedenle bu kesimin ekseriyetle

1960’larda Almanya’ya göç etmiş olan ilk kuşak Almancılardan oluştuğu

düşünülebilir. Örneğin 1963’te 20 yaşındayken Almanya’ya göç etmiş bir kişi

2000 yılında tam 57 yaşında olacaktır. Bu grup içindeki erkeklerin oranı 1990-

2000 arasında %74’ten %55’e inmiştir (Tablo Ek-2). Bu durum kadınların artan

hareketliliğinin bir göstergesidir. Mevsimlik göçerler arasında gerek erkeklerin

(%94) gerekse de kadınların (%93) çok büyük çoğunluğu evlidir.

Ev sahipliği oranının en yüksek olduğu grubun grup 4 olduğu görülmüştür.

Bu, beklenen bir durumdur, zira iki ayrı ülkede oturulmaya hazır iki ayrı konut

bulundurulması belirli bir mali varsıllık gerektirmektedir. 2000 yılında kentsel

alanlarda oturan mevsimlik göçerlerin %95’i ev sahibi iken sadece %3’ü Türkiye’deki

konutlarında kiracıdır.

Görece olarak varsıl olmalarına karşın mevsimlik göçer grubunda eğitim

düzeyi oldukça düşüktür. 2000 itibarı ile bu grubun erkeklerinin sadece %5’i

kadınlarının da sadece %1’i yüksek eğitimlidir (Tablo Ek-3). 2000 yılında erkeklerin

yarısından fazlası (%52) emekli olup, %22’si de kendi hesabına (örn.

dükkan sahibi olarak) çalışmaktadır. Ancak bunların bir bölümünün de aslında

öncesinden emekli olmuş olmaları ihtimal dahilindedir (Tablo Ek-4). Erkeklerin

%38’i istihdam içinde olup, bunların %59’u tarımsal faaliyet içinde olarak

kaydedilmişlerdir. Diğer Almancı gruplarında olduğu gibi, bunların da önemli

bir bölümünün gerçekte toprak sahibi veya ortakçı olarak faaliyet gösterdikleri

düşünülmektedir (Tablo Ek-6).13

Ziyaretçiler (Grup 5)

Bu çalışmada “ziyaretçi” olarak tanımlananlar gerek sayım gününde gerekse

de 5 yıl öncesinde Almanya’da ikamet eden, ancak nüfus sayımı sırasında Tür-

13 Nüfus sayım verisi içinde istihdamın konumu (ülkesi) hakkında bilgi bulunmamaktadır. Kişilerin

beyan ettikleri işleri kapsamında tarımsal faaliyetlerin (ve gelirlerin) Türkiye’de gerçekleşti-

ği, diğer mesleklerdeki etkinliklerin ise Almanya’da gerçekleşen faaliyetler kast edilerek beyan

edildiği düşünülmektedir.TÜRKİYE’DE ALMANLAR VE ALMANCILAR

www.gocdergisi.com

94

kiye’de bir hanede misafir olarak veya kurumsal nüfusun parçası (otel/tatil

köyü müşterisi, asker, vb.) halinde sayılmışlardır. Bu grubun sayısı 1990 ile

2000 arasında neredeyse ikiye katlanmış olup, bu durum, iki ülke arasında artan

seyahat hacmine işaret etmektedir.

Ziyaretçiler grubu diğer Türkiye doğumlu Almancı gruplara göre daha genç

olup, ortanca yaş 1990’daki 32’den 2000’de 37’ye çıkmıştır (Tablo Ek-1). Bu

grup, halen Almanya’da yaşayan ve çalışan Almancıları temsil etmektedir. Tespit

edilen yaşlanma, Almanya’daki Türkiye doğumluların kuşak olarak yaşlandıklarını

göstermektedir. Grup içindeki kadınların oranının 1990-2000 döneminde

hafif oranda artmış olması kadınların artan hareketliliğini göstermektedir

(Tablo Ek-2). Bu gruptaki erkeklerin eğitim düzeyi Türkiye geneli ile (Grup

1) ile büyük ölçüde benzeşmekte, kadınlarının ise Türkiye genelinden daha

eğitimli olduğu görülmektedir. Hiç göç deneyimi olmayanlara göre, kadın ve

erkek ziyaretçiler arasında yüksek okul ve üniversite mezunlarının oranı daha

düşüktür (Tablo Ek-3).

Takip eden dört grup Almanya doğumlu Almancıları içermektedir. Söz konusu

grupların içinde Alman asıllı (ve dolayısıyla Almanya doğumlu) olup bir

Türk vatandaşı ile evlenerek Türk vatandaşı olmuş kişilerin de olabileceği ancak

bunların anadil veya etnisite değişkenleri olmadan veri seti içinde tespit

edilemeyeceği belirtilmelidir

Eskiden dönmüş Almanya doğumlular (Grup 6)

Almanya doğumlu olan bu kişilerin teknik olarak ‘geri dönmüş’ sayılamayacakları,

aslında doğmuş oldukları ülkeden vatandaşı bulundukları ülkeye göç

etmiş oldukları belirtilmelidir. Bu grup içinde Almanya doğumlu olup ilgili

nüfus sayımı sırasında 5 yılı aşkın zamandır Türkiye’de yaşayan kişiler yer almaktadır.

Grup 6’nın büyük çoğunluğunun Grup 2’nin çocukları oldukları ve

aileleri ile birlikte göç etmiş (‘geri dönmüş’) oldukları tahmin edilmektedir.

Almancı gruplar içindeki en kalabalık kesim budur (2000’de 144 bin kişi). İçlerinden

bir bölümünün Alman asıllı olup bir Türk vatandaşı ile evlendikten

sonra Türk vatandaşlığına geçen kişiler de olması mümkündür.

1990’da 15 olan ortanca yaş 2000’de 24’e yükselmiştir (Tablo Ek-1). Bu

grubun büyük çoğunluğunun 1970’lerde doğmuş olduğu görülmektedir. Grup

2’deki anne-babaları gibi büyük çoğunluğu (%83) kentlerde oturmaktadır.

2000 itibarı ile erkeklerin %21’i, kadınların ise %20’si yüksek eğitimlidir (Tablo

Ek-3). 2. kuşak Almancıların 1.kuşağa göre (ve aynı zamanda göç etmemiş

Türkiyelilere göre) çok daha eğitimli oldukları gözlenmektedir. 1990’dan

2000’e gelindiğinde Grup 6 üyeleri eğitim çağını geride bırakarak meslek hayatına

adım atmaya başlamıştır. 1990’da erkeklerin sadece %37’si istihdam içindeyken,

2000’de bu oran %63’e çıkmıştır (Tablo Ek-4). Erkekler arasında ilmî-

teknik eleman (%15) veya idarî memur (%12) olanların oranları göç etmemiş

Türkiyelilere göre iki kat seviyesindedir (Tablo Ek-6). 2000 yılında grup içindeki

kadınların ise %37’si çalışmakta olup, bunların %28’i ilmî-teknik eleman,

%24’ü ise idarî memurdur (Tablo Ek-7). Bu oranlar göç etmemiş kadın nüfus-Zeyneloğlu ve Sirkeci

© Göç Dergisi

95

taki oranların yaklaşık 4 katıdır. Eskiden dönmüş Almanya doğumlular arasındaki

kadınların aynı zamanda görece olarak en yüksek girişimci-yönetici oranı-

na sahip oldukları da vurgulanmalıdır. Bu şekilde Almanya doğumlu ikinci ku-

şağın eğitim ve istihdam açısından uluslararası göç deneyimi olmayan Türkiyelilere

göre çok daha ileride oldukları, ayrıca Grup 6’nın eğitim ve istihdamda

cinsiyetler arası farklar açısından daha eşitlikçi konumda bulunduğu gözlenmektedir.

Yeni dönmüş Almanya doğumlular (Grup 7)

Yeni dönmüş Almanya doğumlular olarak tanımlanan grup, ilgili nüfus sayımının

5 yıl öncesinde Almanya’da ikamet eden, ancak son 5 yıl içinde ülkeye

gelmiş kişilerden oluşmaktadır. Bu grubun da eskiden dönmüş Almanya do-

ğumlulara benzer şekilde ekseriyetle ebeveynleri ile birlikte Türkiye’ye gelmiş

oldukları düşünülmektedir. Her iki nüfus sayımında da bu kategori kapsamında

13 bin kişi tespit edilmiştir. Bu bulgu, incelenen dönem boyunca yılda 2-3

bin Almanya doğumlunun Türkiye geldiğine işaret etmektedir. Grup 6’da olduğu

gibi Grup 7’nin de bir bölümünün sonradan Türk vatandaşlığına geçmiş

Almanlardan oluşuyor olması mümkündür.

1990-2000 arasında yeni dönmüş Almanya doğumluların ortanca yaşı

12’den 18’e yükselmiştir (Tablo Ek-1). Genç yaş gruplarındaki yoğunlaşma

Almanya doğumlu Türkiye kökenlilerin genellikle aileleri ile birlikte Türkiye’ye

gelmiş olduklarına işaret etmektedir. Almanya’dan Türkiye’ye geri dönen aileler

ya çocukları henüz küçükken Türkiye’ye gelmekteler ya da anne ve babalar

Türkiye’ye göç ederken erişkin çocuklar Almanya’da kalmaktadır.

Grup 7 içinde kadınların 2000 sayımı itibariyle %58 gibi yüksek bir oranda

temsil edilmeleri dikkat çekici bir bulgudur (Tablo Ek-2). Ailelerin ve özellikle

kadınların göç örüntülerinin detaylı ve belki kalitatif incelenmesi bu farkın nedenlerini

anlamamıza yardımcı olabilir. Eğitim düzeyi dağılımında cinsiyetler

arası farklar da bu tahmini desteklemektedir (Tablo Ek-3). Örneğin 2000 yılında

yeni dönmüş Almanya doğumlular arasında kadınların %17’si yüksekokul

mezunu iken erkekler arasında bu oran sadece %15’dir. Hâlbuki diğer bütün

analiz gruplarında erkekler arasındaki yüksek eğitimlilerin oranı kadınlarınkinden

daha yüksektir. Bu nedenle Almancıların yüksek eğitimli erkek çocukları-

nın bir bölümünün Almanya’da kalmış olmaları ihtimal dahilindedir. Öte yandan

Almanya’da yaşayan Türkiye kökenli ailelerde çocukların eğitimine büyük

önem verildiği (Kristen et al. 2008), ayrıca ikinci kuşak Almancılar arasında kız

çocukların Alman eğitim sistemi içinde erkek çocuklara oranla daha başarılı

olduklarını ortaya koyan çalışmaların da bulunduğu belirtilmelidir (Kristen/Granato

2007: 14).

Grup 7 erkekleri arasında 1990 yılında, yaş grubunun etkisi ile öğrenciler

çoğunluğu (53 %) oluştururken, bu oran 2000 yılında %22’ye inmiştir (Tablo

Ek-4). Benzer şekilde kadınlar arasında da öğrencilerin oranı aynı dönemde

%39’dan %19’a düşmüştür. Her iki cinste de öğrenciler mezun oldukça, özellikle

ücretli olarak çalışanların oranının artacağı düşünülmektedir. Kadınlar TÜRKİYE’DE ALMANLAR VE ALMANCILAR

www.gocdergisi.com

96

arasında en büyük grup %41 ile ev hanımları olmakla beraber, ücretli olarak

çalışanların oranı 1990-2000 dönemine %9’dan %16’ya çıkmıştır (Tablo Ek-5).

Bu şekilde Almanya doğumlu gençlerin Türkiye doğumlu ebeveynlerinden

farklılaştıkları, eğitim düzeyi ve işgücü piyasasındaki konumları itibariyle öne

geçtikleri görülmektedir. Erkekler arasında en büyük meslek grubunu sanayi

işçileri oluşturmakla birlikte, ilmî-teknik elemanların sayısı 1990’daki %3’ten

2000’de %19’a yükselmiştir (Tablo Ek-6). Bu grubun ilgili sayımlar sırasında

henüz çok genç olduğu dikkate alındığında, 2000 yılı itibarı ile eğitimine devam

edenlerin mezuniyetlerinin ardından günümüzde meslek sahibi olarak

istihdama katılmış olduklarını düşünmek mümkündür.

Almanya doğumlu ziyaretçiler (Grup 8)

Almanya doğumlu ziyaretçiler grubu, hem sayım gününde hem de 5 yıl öncesinde

Almanya’da ikamet eden ve sayım günü Türkiye’de bir hanede misafir

olarak veya kurumsal nüfusun parçası olarak (otelde, havalimanında, vb.) bulunan

kişilerden oluşur. Ekim 1990’da bu kapsamda 3 bin kişi sayılmış iken

aradan geçen 10 yılın ardından bu sayı 8 bine yükselmiştir. Bu durum, iki ülke

arasındaki artan nüfus hareketliliği ile uyumludur.

1990’da Almanya doğumlu ziyaretçilerin ortanca yaşı 13 iken, 2000’de

22’ye yükselmiştir. Grup 8 üyelerinin önemli bir bölümünün Grup 5’teki Türkiye

doğumlu misafir Almancıların çocukları (veya üçüncü kuşak torunları)

olduğu ve aileleri ile birlikte Türkiye’yi ziyarete geldikleri düşünülmektedir

(Tablo Ek-1). Yine de 2000 itibarı ile bu grubun %38’inin 25 yaş veya üzerinde

olduğu ve bir bölümünün yanlarında Türkiye doğumlu akrabaları olmadan

kendi başlarına Türkiye’ye gelmiş olabilecekleri de akılda tutulmalıdır. Genel

olarak Grup 8’in ortanca yaşının yükselmesi, Almanya’da yaşayan Almanya

doğumlu Türkiye kökenlilerin de yaşlandıklarını göstermektedir. İleri yaşlardaki

(55 ve üzeri) Almanya doğumlu Türk vatandaşlarının bir bölümünün ise

Türk vatandaşlarıyla evlenerek vatandaşlığa geçmiş Almanlar oldukları düşü-

nülebilir.

Yukarıda aktarıldığı üzere Türkiye doğumlu ziyaretçilerin bir bölümü mevsimlik

göçer (Grup 4) olarak diğer ziyaretçilerden (Grup 5) ayrıştırılmıştı. Almanya

doğumlu ziyaretçiler arasında ise sayım gününde kendisini Türkiye’de

bulunduğu hanenin sürekli bir üyesi olarak beyan etmiş olan hemen hemen hiç

kimse bulunmamaktadır. Bu nedenle bu grup içinde mevsimlik göçer alt ayrı-

mına gidilmemiştir. 2000 nüfus sayımı sırasında erkeklerin %28’i kadınların ise

%12’si kurumsal nüfusun parçası olarak sayılmış olup, geri kalanlar bir hane

içinde misafir konumunda yer almaktadır. Grup içindeki erkeklerin toplamda

%9’u sayım gününde kısa dönem asker (kurumsal nüfusun parçası) olarak

Türkiye’de bulunmaktadır.

2000 itibarı ile Almanya doğumlu ziyaretçiler arasında erkeklerin %19’u

kadınların ise %13’ü yüksek eğitimlidir (Tablo Ek-3). Bu bulgu, Almancı ailelerin

Türkiye’ye dönerken yüksek eğitimli/meslek sahibi oğullarının Almanya’da

kalmalarına daha yüksek oranda izin verirken eğitim düzeyinden bağımsız ola-Zeyneloğlu ve Sirkeci

© Göç Dergisi

97

rak kızlarının kendileri ile birlikte Türkiye’ye dönmelerini bekledikleri tezimizi

güçlendirmektedir. Sayım günü Türkiye’de misafir olarak tespit edilmiş (bir

başka deyişle Almanya’da ikamet eden) Almanya doğumlu erkekler arasındaki

yüksek eğitimlilerin oranı kadınlara göre daha yüksek iken Türkiye’ye yeni

dönmüş Almanya doğumlular içinde kadınlar arasındaki yüksek eğitimlilerin

oranı erkeklerdeki oranın üstündedir.

2000 itibarı ile Almanya doğumlu ziyaretçiler arasında erkeklerin %57’si istihdamın

içindedir. Bunların %52’si sanayi işçisi kategorisinde çalışırken,

%16’sı da ilmî-teknik elemanlardır (Tablo Ek-6)

14. Bu grubun Türkiye doğumlu

babaları (Grup 5) arasında ise istihdam oranı sadece %7’dir. Almanya do-

ğumlu kadın ziyaretçilerin istihdam içinde olan kesiminde ise ilmî-teknik eleman

oranı %14’dür. Bu grubun yine Türkiye doğumlu olan anneleri (Grup 5)

için ise söz konusu oran %9’un altındadır (Tablo Ek-7). Verilen sonuçlar Almanya’daki

2. kuşak Türkiye kökenlilerin bir bölümünün dikey hareketlilik

sonucu sosyo-ekonomik konumlarını yükselttiklerini göstermektedir.

Almancı turistler (Grup 9)

Sayım günü Antalya veya Muğla il sınırları içinde tespit edilmiş olan Almanya

doğumlu ziyaretçiler ‘Almancı turistler’ olarak tanımlanarak ayrı bir

grup olarak analiz edilmiştir. Bu kişilerin hemen hemen tümü, hanelerin dışında

kurumsal nüfusun parçası (otel vb. müşterisi) olarak sayılmışlardır. Tıpkı

Grup 14’teki Alman vatandaşı turistler gibi Türkiye’deki varlıklarının tatil

amaçlı olduğu tahmin edilmektedir, bu nedenle ‘ziyaretçi’ olarak değil ‘turist’

olarak tanımlanmışlardır. Tablo 4’den okunacağı üzere 1990’da henüz var olmayan

bu grup, 2000 yılında 8 bin kişinin üzerinde bir sayıya ulaşmıştır. Nüfus

sayımının Ekim ayının ikinci yarısında yürütüldüğü göz önünde bulunduruldu-

ğunda turizm mevsimi içinde bu sayının çok daha yüksek olacağı tahmin edilmektedir.

Genel olarak eğitimli ve/veya meslek sahibi bireylerden oluşan bu grubun

demografik özellikleri Grup 14’te gösterilen Alman turistler ile büyük benzerlik

göstermektedir. 2000 itibarı ile bu gruptaki erkeklerin %36’sı kadınların ise

%19’u yüksek eğitimlidir (Tablo Ek-3). Buna uygun olarak hem kadınlar hem

erkekler arasında görece olarak yüksek oranda beyaz yakalı işlerde çalıştıkları

görülmekte ve oranlar Grup 14’teki Alman turistler ile benzerlik göstermektedir.

(Tablo Ek-6).

Almancı turistlerin ortanca yaşı 2000 itibarı ile 38 olup, bu grubun yarısına

yakını 25-44 yaş aralığında bulunmaktadır (Tablo Ek-1). Bu grubun genç üyelerinin

1. kuşak Almancıların 3. kuşak torunları olarak kendileri de 2. kuşak

14 Gerek Grup 5 gerekse de Grup 8 kapsamındaki erkek ve kadın ziyaretçilerin görece olarak

yüksek ‘tarımsal çalışan’ oranları ortaya koyduklarını, ancak nüfus sayımında tarımsal faaliyet

gösterdiği kaydedilmiş olan kişilerin aslında Türkiye’deki ziyaretleri sırasında tarımda çalışan

ailelerine son 1 hafta içinde yaptıkları yardım eylemlerinin kastedildiği düşünülmektedir. Almanya’da

yaşayan Grup 5 ve Grup 8 üyeleri arasındaki gerçek tarımsal istihdam oranının Grup 9’dan

(%6) daha fazla olmaması gerektiği tahmin edilmektedir.TÜRKİYE’DE ALMANLAR VE ALMANCILAR

www.gocdergisi.com

98

Almanya doğumlu ebeveynleri ile birlikte Türkiye’de tatilde oldukları da ihtimal

dahilindedir. Bu grubun içinde Türk vatandaşları ile evlenerek Türkiye

Cumhuriyeti vatandaşlığına geçmiş

Alman asıllıların da olabileceği not edilmelidir.

Yeni Almancılar (Grup 10)

Yeni Almancı olarak adlandırdığımız grup Türkiye’de doğmuş olan ve 5 yıl

öncesinde Türkiye’de ikamet ettiği halde sayım gününde Almanya’da ikamet

ettiğini beyan etmiş kişilerden oluşmaktadır. Bu grup normalde Almanya’da

yaşadığı halde sayım günü Türkiye’de ziyaretçi olarak bulunmuştur. Bu kapsamda

1990 sayımında 3 bin, 2000’de ise binin üzerinde kişi tespit edilmiştir.

1990 nüfus sayımı verilerine bakarak bu grubun niteliğine dair yorum yapmak

mümkün değilken, 2000 nüfus sayımından bu grubun büyük ölçüde evlenme

yoluyla Almanya’ya gitmiş ‘ihraç damat ve gelinlerden’ oluştuğunu tahmin etmek

mümkün. ‘Yeni Almancıların’ ekseriyetle evlenme yoluyla Almanya’ya göç

etmiş olan kişilerden oluşmuş olabileceği düşünülebilir. Bu durum şaşırtıcı

değildir, zira Almanya’da 1992 yılında yapılan yasal değişikliklerle bu ülkeye

işçi ya da mülteci olarak göç etmek zorlaşırken, Almanya’ya yasal olarak yerleşmek

isteyen çoğu Türkiyeli için ‘aile birleşimi’ kategorisinde göç etmek

mümkün olan tek yasal yol olarak belirmiştir.

2000 yılında Grup 10 üyelerinin üçte ikisine yakını 15-34 yaş aralığındadır

(Tablo Ek-1). Erkeklerin %82’si kadınların da %83’ü evlidir ki bu yüksek

oranlar evlilik yoluyla göç tezimizi desteklemektedir. Erkekler arasında işsizlerin

ve çalışmadığı halde iş aramayanların toplam oranı %20 ile diğer tüm gruplarda

gözlenen değerlerin üzerindedir. Buna ek olarak erkeklerin %11’i 3 ay

içinde işe başlayacaklarını veya iş kuracaklarını beyan etmişlerdir. Erkeklerin

%22’si de ücretsiz aile işçisi olarak çalıştıklarını beyan etmişlerdir. Bu oran da

diğer bütün gruplarda erkekler arasında gözlenen ücretsiz aile işçisi kategorisindeki

oranların üzerindedir. Bu durum evlilik yoluyla göçen kişilerin belirli

bir süre geçene kadar çalışma iznine sahip olmamalarından kaynaklanmaktadır.

Sonuç olarak bu kategoride bulunanların bir bölümü Almanya’ya damat ve

gelin olarak yanına gittikleri ailenin sahip olduğu işletmede ücretsiz aile işçisi

olarak faaliyet gösterebilmektedir. Diğer nedenlerden dolayı çalışamadığını

beyan edenler dahil sayıldığında 2000 yılında Grup 10 erkeklerinin %57’sinin

gelir getiren bir işe sahip olmadığı görülmektedir (Tablo Ek-4). Aynı dönemde

kadınların da %57’si ev hanımıdır (Tablo Ek-5). Bu gruptaki erkeklerin eğitim

düzeyi Türkiye geneli ile benzeşmekte olup, %9’dan azı yüksekokul mezunudur

(Tablo Ek-3). Öte yandan yeni Almancı kadınların içinde yüksek eğitimli

olanların oranı %10 ile göç etmemiş kadın nüfustaki oranın iki katından fazladır.

Çalışan Almanlar (Grup 11)

Grup 11 dahil olmak üzere takip eden dört analiz grubu sayım günü Türkiye’de

bulunan Almanya doğumlu Alman vatandaşlarından oluşmaktadır. Bu Zeyneloğlu ve Sirkeci

© Göç Dergisi

99

gruplardaki bazı kişilerin Türk asıllı olması mümkündür, ancak anadil veya

etnik köken değişkenlerinin yokluğunda bunların ayrıştırılması mümkün değildir.

Grup 11, ilgili sayımlar sırasında Türkiye’de ikamet eden ve son 5 yıl içinde

ülkeye gelmiş Alman vatandaşlarını kapsamaktadır15. Bu grup içinde ekseriyetle

çalışan kişiler ve onların aileleri yer almaktadır. Her iki nüfus sayımında da

bu kapsamda yaklaşık bin kişi sayılmış olup, bu durum küçük hacimli ancak

süreğen bir insan hareketliliğinin varlığına işaret etmektedir. Öte yandan Antalya

ve Muğla illerine yerleşmiş yazlıkçılar dışında, Türkiye’de her iki sayımda

da 5 yıldan uzun süredir Türkiye’ye yerleşmiş hemen hemen hiç Alman vatandaşına

rastlanmamıştır. Bu durum, gerek 1990, gerekse de 2000 itibarı ile Türkiye’de

çalışan Alman vatandaşlarının büyük çoğunluğunun geçici süre ile ülkeye

atanmış kamu veya özel sektör çalışanları olduklarını düşündürmektedir.

Bu kapsamda Alman devletinin diplomatik ve kültürel misyonları ve aynı zamanda

Alman firmalarının Türkiye şubeleri, Alman vatandaşlarının geçici sü-

reyle çalışacakları kurumlar olarak akla gelmektedir. Buna ek olarak Türk kurumlarında

öğretmen veya tercüman gibi pozisyonlarda da Alman vatandaşlarının

çalışması olasıdır.

‘Çalışan Almanlar’ her iki nüfus sayımında da yüksek oranda (%86) kentlerde

bulunmaktadır. 1990’da ortanca yaşları 32 iken, 2000’de 38 olarak tespit

edilmiştir (Tablo Ek-1 ve A2). Bu yaş grupları gerek kamu gerekse özel sektörde

acemiliği geride bırakmış ama henüz yönetici pozisyonlara ulaşmamış

uzmanların deneyim kazanmaları için farklı ülkelere atandıkları veya kendi istekleri

ile gittikleri yaşlardır. 2000 itibarı ile bu gruptaki erkeklerin %62’si yüksekokul

mezunudur (Tablo Ek-3). Beklenen bir sonuç olarak erkeklerin neredeyse

yarısı (%48) ücretli konumunda çalışmaktadır. Bunun yanında %7’sinin

kendi hesabına (büyük ihtimalle ‘freelance’ olarak) çalıştığı, diğer bir %7’sinin

de Türkiye’de iş aramakta olduğu gözlenmiştir. Bu kişilerin iş aramak amacıyla

mı Türkiye’ye geldikleri yoksa Türkiye’de çalışmakta oldukları görev veya proje

sona erince mi iş aramaya başladıkları bilinmemektedir. 2000 itibarı ile Grup

11 üyelerinin %57’si erkek olup, gruptaki kadınların sayısı eğitim ve istihdam

bilgilerini analiz etmemize yetecek boyutta değildir. Bu gruptaki erkeklerin bir

bölümünün ülkeye bekâr olarak geldikleri belirtilmelidir.

Yeni göçmüş (Grup 12) ve eskiden göçmüş (Grup 13) Alman yazlıkçılar

Türkiye’de ikamet eden Alman vatandaşlarının büyük çoğunluğu Antalya

ve Muğla illerinde sayılan, ekseriyetle emekli veya çalışmayan kesimden oluşan,

‘yazlıkçı’ olarak nitelendirilebileceğimiz ve yılın tümünü veya önemli bir bölü-

münü Türkiye’de geçiren kişilerdir. Grup 13 içinde ilgili nüfus sayımına göre

en az beş yıldır Türkiye’de bulunan tüm Almanlar, Grup 12’de ise ilgili nüfus

sayımına göre son beş yıl içinde sadece Antalya veya Muğla illerine göçmüş

Almanlar yer almaktadır. Grup 12 tanım gereği Antalya ve Muğla illeri ile sınır-

(15 Bu tanıma uyan ancak Antalya ve Muğla illerinde sayılmış olan Almanlar hemen hemen tü-

müyle yazlıkçı olduklarından ayrı bir grup olarak değerlendirilmişlerdir.TÜRKİYE’DE ALMANLAR VE ALMANCILAR

www.gocdergisi.com

100)

landırılmış iken, beş yıldan daha uzun bir zamandır Türkiye’de yaşayan Alman

vatandaşlarının (Grup 13) hemen hemen tümü zaten Antalya ve Muğla illerinde

bulunmaktadır. Bir başka değişle Antalya ve Muğla illerinin dışında yaşayan

Almanlar Türkiye’de geçici süreyle (5 yıldan az) kalmakta, yerleşmek isteyenler

ise öncelikle Antalya’yı, ikinci sırada da Muğla’yı tercih etmektedir. Bunun yanında

her iki grubun nüfus sayımı verilerinden görebildiğimiz temel özellikleri

birbirine benzediği için Grup 12 ve 13 aynı alt bölümde birlikte betimlenmiş-

tir.

1990 yılında Türkiye’de en az beş yıldır ikamet eden Alman vatandaşlarının

(Grup 13) sayısı sadece bin civarında iken, bu sayı 2000 yılına kadar tam 9 kat

artarak 12 bini geçmiştir. Bu kişilerin çoğunlukla 1991-1995 yılları arasında

Türkiye’ye geldikleri tahmin edilmektedir. Son beş yıl içinde Antalya veya

Muğla’ya göç etmiş olanların sayısına gelince ise, 1990 yılında bunlar sadece

birkaç yüz kişi iken -2000 yılında kadar 8 kat artarak 2 bin kişiyi geçmiştir.

Gözlenen üssel artışın 2000’li yıllarda da devam ettiği düşünülürse günümüzde

Türkiye’ye yerleşmiş Alman vatandaşı yazlıkçıların sayısının 100 bini geçmiş

olması sürpriz olmayacaktır. Grup 4’de aktarılan Türk vatandaşı mevsimlik

göçerler gibi Alman vatandaşı yazlıkçıların bir bölümünün de iki ülke arasında

mekik dokudukları, bu nedenle 2000 yılı itibarı ile tümü nüfus sayımı sırasında

tespit edilememiş olabilecek Türkiye’ye yerleşmiş Alman yazlıkçıların Grup 12

ile 13’ün toplamı olan 14 binin üzerinde olduğunu tahmin etmekteyiz. Her iki

grup da 1990’da çok küçük olduğundan demografik özellikler sadece 2000

nüfus sayımı dikkate alınarak aktarılacaktır.

2000 yılı itibarı ile 5 yıldan daha uzun süredir Türkiye’ye yerleşmiş olan

Almanların ortanca yaşı 40 iken, son 5 yıl içinde yerleşmiş olanlarda bu değer

46,5’dir (Tablo Ek-1). Gözlenen bu yaşlanma durumu, Türkiye’ye göçün

emeklilik yaşlarına doğru kaymakta olduğuna işaret etmektedir. Beş yıldan daha

uzun zaman önce Türkiye’ye yerleşmiş olanlar ekseriyetle kentsel alanlarda

otururken (%57), sayım gününe göre son beş yıl içinde gelmiş olanlar kırsal

alanlarda oturmaktadır (%61). Ulaşım, altyapı ve ticaret ağının 80’lerden bu

yana gelişmesi ve kırsal ile kentsel alanlar arasındaki nitelik farklılıklarının gittikçe

azalması sonucunda, yakın zamanda göç eden Almanların eskiden gelmiş

olanlara göre daha yüksek oranda kırsal alanları tercih ediyor olması mümkün

hale gelmiştir (Tablo Ek-2).

2000 yılında yeni göçmüş Alman yazlıkçılar içinde yer alan erkeklerin

%45’i, kadınların da %40’ı yüksek eğitimlidir (Tablo Ek-3). Bu oranlar, eskiden

göçmüş Almanlar arasında daha düşüktür. Artan eğitim düzeyi ve yükselen

ortanca yaş, 90’ların ikinci yarısından itibaren görece olarak daha varsıl bir

grubun Türkiye’ye geldiğini gösterebilir ancak bunu teyit edecek veriler elimizde

bulunmamaktadır. Bu savı destekleyen bir bulgu olarak yeni göçmüş Alman

yazlıkçılar arasında erkeklerin %9’u irat sahibi (rantiye) iken bu oran eskiden

göçmüş olanlarda %5’in altındadır (Tablo Ek-4). Her iki grupta da erkekler

arasındaki en büyük istihdam kategorisi emeklilerdir (Grup 12’de %25, Grup

13’de %30). Eskiden göçmüş Almanlar’ın yaklaşık %20’si de kişisel, ailevî veya Zeyneloğlu ve Sirkeci

© Göç Dergisi

101

sağlık nedenlerinden dolayı çalışmayanlardır. Grup 13’te erkeklerin %9’dan

azı, Grup 12’de de sadece %13’ü ücretli olarak çalışmaktadır. Görece olarak

genç olanların da Almanya’da yaygın olarak ‘erken emekli’ oldukları varsayılabilir.

Grup 13 erkeklerinin %16’sı gibi azımsanmayacak bir bölümü, 3 ay içinde

bir iş kuracaklarını veya bir işe başlayacaklarını beyan etmişlerdir ancak bunun

hangi oranda uygulamaya dönüşeceği şüphelidir. Ülke dışına göç eden

çoğu Alman yazlıkçı, güzel bir ev sahibi olmanın yanısıra restoran-bar-cafe

tarzı bir işletme açmayı da düşlerken, gerçekte bu niyetlerin ya uygulamaya

konulamadığı ya da ilgili girişimlerin genelde uzun ömürlü olmadığı belirtilmelidir.

Grup 12 erkeklerinin %21’i sayım gününde kendi hesabına çalıştığını beyan

ederken, bu oranın zaman içinde düşmesi mümkündür. Öte yandan, bu kişilerin

belki de çoğunun (Grup 4’te gösterilen mevsimlik göçerler gibi) zaten

emekli olduğu ve kendi hesabına yapılan işin hobi mahiyetinde yürütülüyor

olabileceği de akılda tutulmalıdır. Eskiden göçmüş Alman yazlıkçılar arasında

erkeklerin %20’den azı halihazırda istihdama dahil edilmişken, bunların yakla-

şık yarısı (%47) - nüfus sayımları pratiği ve kullanılan soru kağıdı tasarımından

dolayı- belki de çoğu sadece kendi öztüketimleri için ve/veya hobi olarak yü-

rüttükleri tarımsal (bağ-bahçe) faaliyetleri nedeniyle tarım işçisi olarak kaydedilmişlerdir.

‘Tarımcı’lar hariç tutulduğunda eskiden göçmüş Alman erkekler

arasındaki istihdam oranı %10’a düşmektedir (Tablo Ek-4 ve Ek-6). Benzer

bir durumun yeni göçmüş Alman yazlıkçılar arasında söz konusu olduğu varsayılmakta,

ancak sayıların düşüklüğü nedeniyle Grup 12’nin mesleklere dağı-

lımı verilememektedir.

Alman yazlıkçıların bir bölümünün kırsal alanlarda yabancıların tabi olduğu

mülk alım sınırlamalarını aşmak için sahip oldukları/kullandıkları ev ve/veya

arsayı Türkiye’de kurdukları bir şirket üzerinden satın aldıkları, Grup 13 erkekleri

arasında kendi hesabına çalışanların bir bölümünün söz konusu şirkete bir

gönderme olabileceği de akılda tutulmalıdır. Bazı Alman yazlıkçıların uygulamada

sürekli ya da her yıl yılın belirli zamanlarında kullandıkları bir evi/daireyi

apart otel olarak kiraladıkları, bir kısmının diğer Alman yazlıkçılar ile bir araya

gelerek topluca site kurdukları veya mevcut site yönetim şirketlerinden hizmet

satın aldıkları da not edilmelidir.

Alman yazlıkçı kadınlar arasında ise görece olarak en kalabalık grubu ev

hanımları oluşturmaktadır ve bunların oranları Grup 12 için %33, Grup 13

için %49’dur (Tablo A9). Her iki grupta kadınların %17-18’i emeklidir. Erkeklere

benzer şekilde eskiden göçmüş yazlıkçı kadınların istihdam içinde olanlarının

yarısından fazlası (%55)tarım çalışanı olarak kaydedilmiştir. Gerçekte

hobi veya öztüketim amaçlı bu faaliyetler hariç bırakılırsa 2000 yılında Grup

13 kadınları arasındaki istihdam oranının %7’nin altında kalacağı hesaplanmaktadır.TÜRKİYE’DE

ALMANLAR VE ALMANCILAR

www.gocdergisi.com

102

Alman turistler (Grup 14)

Grup 14, Türkiye’de ikamet etmeyen ancak nüfus sayım gününde Türkiye’de

bulunan Alman vatandaşlarını kapsamaktadır. Bu kişilerin neredeyse tü-

mü Antalya ve Muğla illerinde sayılmış ve kurumsal nüfusun parçası olarak

tespit edilmiştir. Almanya’dan Türkiye’ye artan ziyaretçi sayıları ile uyumlu bir

şekilde bu grubun sayısı 1990’da 28 bin iken 2000 yılında bu sayı 63 bine çıkmıştır.

Aynı dönemdeki sınır istatistiklerinden de Alman ziyaretçi sayısında

sürekli bir artış olduğu görülmektedir. Bu Göç Kültürü modeli (Cohen & Sirkeci,

2011, Sirkeci et al. 2012) ile açıklanabilecek iki ülke arasındaki gelişmiş

ilişkilerin de bir sonucudur. Türkiye bir turizm destinasyonu olarak hızla önem

kazanırken, Alman ziyaretçilerin sayısı da 2012 yılı itibariyle 21 kat artarak 5

milyon düzeyine ulaşmıştır. Almanların toplam ziyaretçi sayısı içindeki oranı

da yüzde 12-14 aralığında seyretmiştir. Ancak Nüfus sayımlarının Ekim ayının

ikinci yarısında yapıldığı göz önünde bulundurulduğunda, Alman turistlerin

çok küçük bir bölümünün Grup 14 içinde kapsanmış olduğu tahmin edilmektedir.

Almanya ile Türkiye arasındaki göçün bölgesel yönelimi

Türkiye doğumlu Almancı nüfusun ülkeye geri dönüşleri her zaman bu kişilerin

doğum memleketlerine dönüş biçiminde gerçekleşmemektedir. Harita 1’de

Grup 2 üyelerinin Türkiye’deki doğum illerinin dağılımı, Harita 2’de ise aynı

grubun 2000 nüfus sayımı sırasında Türkiye’de bulundukları illerin göreceli

dağılımı verilmektedir16. Harita 1, eskiden dönmüş Almancıların hangi illerden

yola çıkarak Almanya’ya gitmiş olabileceklerini, Harita 2 ise bu kişiler Türkiye’ye

geri döndüklerinde yerleşmek için hangi illeri tercih ettiklerini göstermektedir.

Harita 1 incelendiğinde eskiden dönmüş Almancıların doğum illeri arasında

genel olarak ülkenin Batı ve Kuzey kesimlerinin, özel olarak Trakya, Marmara,

Ege ve Doğu Karadeniz ile Kırşehir merkezli bir alanda kısmen Orta Anadolu’nun

öne çıktığı görülmektedir. Akdeniz Bölgesi ile Güneydoğu Anadolu ise,

eskiden dönmüş Almancıların doğum yerleri arasında seyrek görülmektedir.

Bu bölgelerde doğan nüfus ilk kuşak Almancıların nüfusuna oranla az temsil

edilmektedir.

16 Haritalarda gösterilen kategorilerin oluşturulmasında belirtilen yöntem uygulanmıştır: Her bir

ilin analiz edilen grup içindeki payı, söz konusu ilin genel nüfus içindeki payına orantılanmış, bu

sayede göreceli dağılım elde edilmiştir. Örneğin Harita 1 kapsamında her bir ilin eskiden dönmüş

Almancılar arasında doğum yeri olarak oranı, aynı ilin genel nüfus içinde doğum yeri olarak

oranına bölünmüştür. Bir ilde eskiden dönmüş Almancıların %7’si doğmuş, ancak genel nüfusun

sadece %3’ü doğmuş ise o ilin orantısı 2,33 olacaktır. Öte yandan genel nüfusun yine

%3’ünün doğmuş olduğu başka bir il eğer eskiden dönmüş Almancılar içinde doğum ili olarak

sadece %1 paya sahip ise, o ilin orantısı sadece 0,33 olacaktır.Zeyneloğlu ve Sirkeci

© Göç Dergisi

103

Harita 1. Eskiden dönmüş Almancıların (Grup 2) doğum yerlerinin göreceli

dağılımı*, 2000

* Grup 2 içinde ilgili ilde doğmuş olanların payının genel nüfus arasında aynı ilde doğmuş olanların

payına bölünümü

Harita 2. Eskiden dönmüş Almancıların (Grup 2) göreceli de facto yerleşim

dağılımı*, 2000

Harita 2’de gösterilen geri dönüş alanları ise kısmen farklı bir tablo çizmektedir.

Çoğunluğu 1984/85 döneminde veya öncesinde ülkeye dönmüş olan bu

kişiler ekseriyetle ülkenin batısındaki gelişmiş ve sanayileşmiş illere yerleşmiş-

ler, özellikle İstanbul, İzmir, Balıkesir, Aydın, Denizli, Uşak, Sakarya, Düzce

ve Kırklareli’ni tercih etmişlerdir. Antalya ili eskiden dönmüş Almancıların

öncelikli doğum illeri arasında yer almazken, yerleşim için Grup 2 tarafından

genel nüfusa oranla daha çok tercih edilmiştir. Öte yandan Doğu Karadeniz

doğum illeri arasında öne çıkarken Almanya’dan dönüldükten sonra yerleşim

için tercih edilmemiştir. Eskiden dönmüş Almancıların doğum illeri ile dönüş

illeri önemli ölçüde farklılaşmaktadır. Söz konusu tercihin ana sebebi Türkiye’de

ülke sathını kapsayan yaygın bir ulaşım, iletişim ve ticaret ağının ancak TÜRKİYE’DE ALMANLAR VE ALMANCILAR

www.gocdergisi.com

104

80’li yılların ikinci yarısından itibaren kurulmuş olması olabilir. Daha öncesinde

Türkiye’nin çoğu ilinde ve iller içindeki kırsal alanlarda şehirlerarası bir telefon

görüşmesi için saatlerce beklenilmekte, insan ve eşya taşımacılığı kalitesi

düşük, sınırlı karayolları ile gerçekleştirilmekte ve birkaç büyükşehir dışında

çoğu mal ve hizmetin sunulduğu perakende ticaret zincirleri bulunmamakta

idi. Sonuç olarak 80’li yılların ikinci yarısına kadar Türkiye’de yüksek alım gü-

cüne sahip olunsa bile, birkaç büyükşehir dışında Almanya’da alışılmış standartta

bir yaşam sürdürülmesi mümkün değildi. Bu nedenle eskiden dönmüş

Almancıların ekseriyetle batıda bulunan daha gelişmiş illeri tercih etmiş olmaları

beklenen bir durumdur.

Harita 3. Yeni dönmüş Almancıların (Grup 3) doğum yerlerinin göreceli

dağılımı*, 2000

* Grup 3 içinde ilgili ilde doğmuş olanların payının genel nüfus arasında aynı ilde doğmuş olanların

payına bölünümü

Öte yandan 1996-2000 yılları arasında ülkeye dönmüş Grup 3 içindeki

göçmenlerin doğdukları iller ve yerleştikleri iller büyük ölçüde birbiri ile örtüşmektedir.

Harita 3’de yeni dönmüş Almancıların göreli doğum illeri, Harita

4’de ise nüfus sayımında bulundukları illerin göreli dağılımı verilmiştir. Doğum

yerleri açısından daha sık görülen yöreler İç Batı Anadolu (Denizli, Uşak, Kü-

tahya), İç Anadolu (Yozgat-Aksaray hattı), Doğu Karadeniz ile ErzincanTunceli

hattı, Zonguldak-Bartın ve göç veren bölge olarak önemi azalmakla

birlikte Trakya illeridir. Akdeniz Bölgesi ile Güneydoğu Anadolu ise yeni

dönmüş Almancıların doğum yerleri içindeki nüfuslarına oranla daha az gö-

rülmektedir. Bu dağılım Harita 4’de verilen yerleşim illerinin dağılımı ile büyük

ölçüde benzeşmektedir. Tek belirgin bölgesel farklılık yeni dönmüş Almancıların

doğum illeri arasında ağırlığı olmayan Antalya ve Muğla’nın yerleşim yeri

açısından tercih edilen iller arasında olması, tekil il düzeyinde ise Sinop’un yerleşim

yeri olarak ağırlıkla tercih edilen iller grubunda yer almasıdır. 90’lı yılların

ikinci yarısından itibaren ülkeye dönen Almancıların ülkenin orta ve doğu kesimleri

dahil olmak üzere doğum yerlerinde daha yüksek oranda oturdukları

görülmektedir. Kanımızca bu değişimin ana nedeni ülkenin 80’li yıllardan iti-Zeyneloğlu ve Sirkeci

© Göç Dergisi

105

baren gelişen altyapısı sonucu bölgesel ve kır-kent donatı farklılıklarının azalmış

olmasıdır.

Harita 1 ile Harita 3’ün karşılaştırılması bize sadece Almanya’dan dönüşün

değil, aynı zamanda geçmiş dönemde Türkiye’den Almanya’ya göçün mekânsal

dağılımı hakkında da ipucu vermektedir. Eskiden dönmüş Almancıların Almanya’ya

ilk giderken de yeni dönmüş Almancılara göre daha erken gittiklerini

varsayarsak, Grup 2’nin doğum yerlerinin Türkiye’den Almanya’ya ilk göç dalgasını

temsil ettiği, Grup 3’teki yeni dönmüş Almancıların doğum yerlerinin ise

ikinci göç dalgasını gösterdiği düşünülebilir. Bu varsayımlar altında 60’lı yıllarda

başlamış olan birinci göç dalgasının Türkiye’nin batı ve kuzey illerinden

kaynaklandığını, büyük olasılıkla 70’li yıllara denk gelen ikinci göç dalgasının

köken illeri listesinde ise, daha ziyade güney ve doğu illerinin öne çıktığı, ve bu

süreçte Trakya ve Kıyı Ege illerinin göç veren iller listesinde gerilediği gözlenmektedir.

Yeni dönmüş Almancıların doğum illeri ayrıntılı olarak incelendi-

ğinde K.Maraş, Bingöl ve Kars gibi illerin doğum illeri arasında daha sık rastlandığı,

bu bağlamda yurtdışına göç dalgasının Güneydoğu’ya doğru kaydığını

söylemek mümkündür. Büyük olasılıkla 80’li yıllara denk gelen üçüncü göç

dalgası ağırlıkla güneydoğu illerini de kapsamaktadır, ancak bu kişiler 2000

itibarı ile henüz dönüş göçlerine başlamadıklarını için bu çalışma kapsamında

tespit edilememişlerdir. 2011 NKA verisinin kullanıma açılması ile üçüncü göç

dalgasından ilk geri dönüş göçlerinin de tespit edilebileceği umulabilir.

Harita 4. Yeni dönmüş Almancıların (Grup 3) göreceli de facto yerleşim

dağılımı*, 2000

* İlgili ilin Grup 3 nüfusu içindeki payının aynı ilin genel nüfus içindeki payına bölünümü

Son olarak Harita 5’te Türkiye’deki Alman vatandaşlarının ve ayrıca sayım

günü Türkiye’de ziyaretçi olarak bulunan Almancı grupların ülke içindeki dağı-

lımı nokta yoğunluk haritası biçiminde gösterilmiştir. Alman turistlerin (Grup

14) büyük çoğunluğu Antalya ilinde, geri kalanı da Muğla ilinde sayılmışlardır.

Aynı mekânsal dağılım Türkiye’ye yerleşmiş olan Alman yazlıkçılar (Grup 12 TÜRKİYE’DE ALMANLAR VE ALMANCILAR

www.gocdergisi.com

106

ve 13) için de geçerlidir. Çalışan Almanlar ise çoğunlukla İstanbul ve İzmir’de,

az bir bölümü de Ankara ve Mersin’de bulunmaktadır. Türkiye doğumlu ziyaretçilerin

(Grup 5) daha ziyade ülkenin batı, orta ve kuzeydoğu illerinden oldukları

gözlenmekte. Bu dağılım Türkiye’ye kesin dönüş yapmış Almancı

grupların (Grup 2 ve 3) Türkiye’deki yerleşim dağılımları ile benzeşmektedir.

Almanya doğumlu ziyaretçiler ile Almancı turistlerin dağılımı ise Türkiye’deki

Alman vatandaşlarının dağılımına daha benzerdir. Almancı turistler (Grup 9)

tıpkı Alman vatandaşları gibi Antalya ve Muğla illerinde tatil yaparken, Grup 8

kapsamındaki Almanya doğumlu genç ziyaretçiler de daha ziyade üç büyük

şehirde bulunmaktadır. Buradan Almanya doğumlu ziyaretçilerin Türkiye’ye

memleket ziyaretine giden ebeveynlerine katılmadıkları, ancak anne-babaları

büyükşehirlere ziyarete geldikleri zaman onlara eşlik ettiklerini çıkarsamak

mümkündür.

Harita 5. Çalışan Almanlar, Alman yazlıkçılar ve turistler ile Türk ziyaretçiler

ve turistlerin nokta yoğunluk haritası, 2000

Sonuç ve değerlendirme

Bu çalışmada 1990 ve 2000 nüfus sayımları sırasında Almanya ile bağlantılı

nüfus grupları tespit edildi. İki nüfus sayımı verileri kullanılarak bu grupların

göç örüntüleri ile her birinin temel sosyo-ekonomik özellikleri tarif edildi. Genel

olarak Türkiye’deki yurtdışı doğumlu ve Türk vatandaşı olmayan nüfuslara

bakıldığında Alman vatandaşları ve Almanya doğumluların ülkedeki en kalabalık

Türk vatandaşı olmayan ve Türkiye doğumlu olmayan nüfus grubunu oluş-

turduğunu görüyoruz. Bunun göç kültürleri modelinde kastedildiği biçimde bir

Türk-Alman göç kültürünün yansıması olduğu ileri sürülebilir. Çünkü Türkiye

sınırları dışındaki en büyük vatandaş ve Türkiye doğumlu nüfus grubu da Almanya’da

bulunmaktadır. Yarım yüzyılı aşan bu göç ilişkisi ve ona paralel ekonomik

ve siyasi ilişkiler iki ülke arasında göç kültürünün oluşmasına katkıda

bulunmuştur. Dolayısıyla da bugün gözlemlediğimiz karşılıklı göç akımları ortaya

çıkmıştır.Zeyneloğlu ve Sirkeci

© Göç Dergisi

107

Son yarım yüzyıllık gelişmeler dikkate alındığında, belirtilen dönemdeki

Türkiye nüfusunun yaklaşık %10’unun zaman içinde yurtdışına çıkmış olduğu

tahmin edilmektedir. Bu kişilerin yarısından fazlası Almanya’ya göç etmiştir.

Benzer şekilde Almanya’daki Türkiye kökenli nüfusun yine yaklaşık %10’unun

Almanya’da belirli bir süre kaldıktan sonra zaman içinde Türkiye’ye geri döndüğü

görülmüştür. Bir kısmının ise her iki ülkede bir ev açarak yılın belirli zamanlarında

sırasıyla iki ülkede yaşadığı gözlenmiştir. Türkiye’ye geri göçen

Türk vatandaşları arasında birinci kuşak göçmenlerin Almanya doğumlu çocukları

da bulunmakta olup, bu kişiler Türkiye’ye aileleri ile birlikte çocukluk

veya gençlik dönemlerinde gelmiştir. İçlerinden bir bölümünün yüksek öğrenim

için tekrar Almanya’ya geri döndüğü, bunların da bir bölümünün geri dö-

nüş haklarını kullanarak tekrar Almanya’ya yerleştiği de bilinmektedir. Bu şekilde

vatandaşı oldukları ve ebeveynlerinin geri dönmüş olduğu ülkeden ayrılarak

doğmuş oldukları ülkeye geri dönenlerin oranının da tüm Türkiye’deki

yakın dönemde dönmüş Almanya doğumluların %10’unu bulması şaşırtıcı olmayacaktır.

İki ülke arasındaki nüfus akımları, bir sarkacın hareketine benzeyen

karşılıklı göçleri ve geri dönüşleri içermektedir.

Türk vatandaşlarının yanı sıra 1990’dan bu yana Alman vatandaşları da

Türkiye’ye göç etmekte, ekseriyetle emekliliklerini geçirmek üzere Antalya ve

Muğla’ya yerleşmektedir. Bu grubun sayısı 2000 itibarı ile henüz küçük olup,

zaman içinde artmış olduğu tahmin edilmektedir. Göç hareketlerine ek olarak

her iki ülke vatandaşları arasında Türkiye’ye turist veya ziyaretçi olarak gelenler

de 1990’dan bu yana artmıştır. Bütün olarak bakıldığında iki ülke arasındaki

göç akımlarının son 30 yıl içinde 20 katına çıktığı görülmektedir. Mevcut hareketler

gelecekteki göç akımlarını da daha olası hale getirmektedir.

Nüfus sayım verilerinin analizi, Almanya’ya göç ederek sonrasında Türkiye’ye

geri dönmüş olan nüfusun yurtdışına çıkmamış nüfusla karşılaştırıldığında

maddî açıdan daha iyi durumda olduğunu göstermektedir. Öte yandan bu

kişilerin Almanya’da doğmuş çocukları eğitim ve istihdam verileri açısından

aynı yaş gruplarındaki göç etmemiş kitleye göre daha iyi bir konumdadır. Almanya’ya

göç eden birinci kuşak için bu göç eylemi, geri dönüşü yüksek bir

yatırım haline gelmiştir. Birinci kuşağın kendisi edindikleri birikimle Türkiye’de

kalmış nüfusla karşılaştırıldığında çok daha yüksek ev sahipliği oranlarına

ulaşmış, bu kişilerin çocukları olan Almanya doğumlular da her iki cinsiyet

içinde görece olarak daha yüksek oranda yüksek eğitim edinerek istihdam piyasasında

daha nitelikli mesleklerde çalışır hale gelmiştir.

Yakın dönemde Almanya’ya gitmiş olan kitle ise evlilik yoluyla göç eden ve

büyük çoğunluğu çalışmayan kişilerden oluşmaktadır. Bu grubun Almanya’ya

yasal yollarla gidebilmek için yaptığı harcamaların (ki düğün masrafı, Almanca

kurs ücreti, Almanya’daki dünürlerin bazen nikâhtan hemen önce talep edebildikleri

başlık parası/drahoma türü yüklüce bir ödeme, yol parası gibi masraflar

önemli miktarlara ulaşabilmektedir) ileride verimli bir yatırıma dönüşüp dö-

nüşmeyeceği, gelecekte belli olacaktır. TÜRKİYE’DE ALMANLAR VE ALMANCILAR

www.gocdergisi.com

108

Gerek Almancıların gerekse de Almanların Türkiye’de yerleştikleri iller, bir

kısmı zaman içinde değişen belirli tercihleri ortaya koymaktadır. Alman yazlık-

çılar sadece Antalya ve Muğla’ya yerleşirken, eskiden dönmüş Almancılar ülkenin

batı kesimlerindeki kentsel alanları, 1996-2000 arasına dönmüş olan Almancılar

da batıdaki büyükşehirlerin yanı sıra kendi doğum illerini ve/veya

kırsal alanları da daha yoğun olarak tercih etmişlerdir.

1990 ve 2000 nüfus sayım verileri kullanılarak Türkiye’deki Almanya ile

bağlantılı grupların sosyo-demografik özellikleri çıkarılmış olsa da, söz konusu

sayımlarla Türkiye’deki Alman vatandaşlarının ve Almanya bağlantılı Türk vatandaşlarının

güncel sayısının tespiti mümkün değildir. Euro bölgesinde

2008’den bu yana devam eden ekonomik kriz Almanya’dan Türkiye’ye eğitimli

Almancı göçünü hızlandırmış olabilir. Öte yandan Alman vatandaşı yazlıkçıların

sayısının katlanarak artmış olduğu beklenmektedir. Bu kapsamda, gerek

2011 NKA’nın araştırmacıların kullanımına açılması, gerekse sınır kapı-

sı/gümrük kayıtlarının düzenlenerek yabancı nüfusun güvenilir ölçüde kayıt

altına alınması araştırmacılar olarak doğru tahminler yapmamızı kolaylaştıracaktır.

Teşekkür ve Açıklama

Bu çalışmada yararlanılan Genel Nüfus Sayımı %5 örneklem veriseti TÜİK

tarafından özel izin ile yazarların kullanımına açılmıştır. Gerek söz konusu izin

gerekse http://www.tuik.gov.tr adresinden çekilen diğer veri ve tablolar için

Türkiye İstatistik Kurumu’na teşekkür ederiz. Ayrıca bu çalışmanın geliştirilmesine

yorum ve eleştirileriyle katkıda bulunan Murat Yüceşahin ve Fethiye

Tilbe’ye teşekkür ederiz.

EK TABLOLAR:

Tablo Ek-1. 5 ve üzeri yaştaki de facto nüfusun yaş dağılımı

2000 Genel Nüfus Sayımı Grup

Kategori

Yaş grubu Ortan-

5-14 15-24 25-34 35-44 45-54 55-64 65+ ca yaş

1 Uluslararası göç etmemiş Türk 22.6% 22.9% 17.8% 14.6% 9.8% 6.2% 6.1% 27

2 Eskiden dönmüş Almancı 0.0% 0.3% 7.1% 20.5% 40.9% 27.1% 4.2% 50

3 Yeni dönmüş Almancı 3.6% 8.2% 17.1% 15.2% 15.5% 29.6% 10.8% 50

4 Mevsimlik 'göçer' 0.7% 0.7% 3.9% 6.9% 28.6% 45.3% 13.9% 57

5 Ziyaretçi 1.7% 12.2% 28.7% 19.0% 14.3% 19.3% 4.8% 37

6 Eskiden dönmüş Almanya doğ. 9.8% 44.0% 42.5% 1.8% 0.8% 0.7% 0.5% 24

7 Yeni dönmüş Almanya doğ. 40.5% 34.2% 18.7% 2.7% 2.4% 1.2% 0.3% 18

8 Almanya doğumlu ziyaretçi 32.3% 29.4% 20.8% 5.7% 5.2% 3.6% 2.9% 22

9 Almancı turist 8.0% 14.2% 20.0% 22.2% 13.0% 13.7% 8.9% 38

10 Yeni Almancı 1.5% 34.8% 31.8% 15.2% 6.1% 7.6% 3.0% 27

11 Çalışan Alman 8.9% 7.1% 25.0% 21.4% 14.3% 16.1% 7.1% 38

12 Yeni göçmüş Alman yazlıkçı 6.5% 7.4% 17.6% 16.7% 10.2% 33.3% 8.3% 46.5

13 Eskiden göçmüş Alman yazlıkçı 8.3% 8.6% 19.6% 21.9% 15.5% 17.3% 8.8% 40

14 Alman turist 8.5% 9.5% 17.8% 22.6% 16.8% 15.5% 9.3% 40

1990 Genel Nüfus Sayımı Grup

Kategori

Yaş grubu Ortan-

5-14 15-24 25-34 35-44 45-54 55-64 65+ ca yaş

1 Uluslararası göç etmemiş Türk 26.7% 22.5% 17.9% 12.5% 8.5% 7.2% 4.7% 25

2 Eskiden dönmüş Almancı 0.0% 0.9% 11.0% 41.0% 39.7% 6.7% 0.8% 44

3 Yeni dönmüş Almancı 3.7% 16.4% 16.3% 16.5% 28.4% 16.2% 2.4% 43

4 Mevsimlik 'göçer' 0.7% 9.9% 13.9% 17.9% 33.1% 21.9% 2.6% 47

5 Ziyaretçi 2.6% 18.3% 34.0% 13.7% 23.4% 7.6% 0.3% 32

6 Eskiden dönmüş Almanya doğ. 43.9% 52.8% 1.6% 0.5% 0.4% 0.3% 0.5% 15

7 Yeni dönmüş Almanya doğ. 65.4% 30.5% 1.7% 0.9% 0.9% 0.3% 0.2% 12

8 Almanya doğumlu ziyaretçi 63.5% 25.1% 7.8% 1.2% 0.6% 1.8% 0.0% 13

9 Almancı turist

10 Yeni Almancı 5.3% 38.2% 18.4% 13.2% 17.8% 6.6% 0.7% 26

11 Çalışan Alman 13.7% 15.7% 29.4% 19.6% 17.6% 3.9% 0.0% 32

12 Yeni göçmüş Alman yazlıkçı

13 Eskiden göçmüş Alman yazlıkçı 28.8% 16.7% 18.2% 16.7% 10.6% 6.1% 3.0% 26

14 Alman turist 3.9% 10.8% 21.5% 19.4% 21.4% 10.4% 12.7% 42

*25'den küçük N'e sahip satırlar gösterilmemiştir. Zeyneloğlu ve Sirkeci

© Göç Dergisi

113

Tablo Ek-2. 5 ve üzeri yaştaki de facto nüfusun cinsiyet ve kır/kent dağılımı

2000 Genel Nüfus Sayımı Grup

Kategori

Cinsiyet Kır/kent Ev sahipliği (sadece

Erkek Kadın Kent Kır kentsel nüfus)

1 Uluslararası göç etmemiş Türk 50.6% 49.4% 64.9% 35.1% 62.9%

2 Eskiden dönmüş Almancı 44.3% 55.7% 85.2% 14.8% 82.1%

3 Yeni dönmüş Almancı 58.2% 41.8% 68.9% 31.1% 76.7%

4 Mevsimlik 'göçer' 54.7% 45.3% 70.7% 29.3% 95.1%

5 Ziyaretçi 56.8% 43.2% 73.2% 26.8% **

6 Eskiden dönmüş Almanya doğ. 48.0% 52.0% 83.2% 16.8% 61.5%

7 Yeni dönmüş Almanya doğ. 42.0% 58.0% 71.4% 28.6% 66.2%

8 Almanya doğumlu ziyaretçi 51.0% 49.0% 73.2% 26.8% **

9 Almancı turist 51.6% 48.4% 30.6% 69.4% **

10 Yeni Almancı 53.0% 47.0% 57.6% 42.4% **

11 Çalışan Alman 57.1% 42.9% 85.7% 14.3% 12.5%

12 Yeni göçmüş Alman yazlıkçı 50.0% 50.0% 38.9% 61.1% 78.1%

13 Eskiden göçmüş Alman yazlıkçı 48.9% 51.1% 57.3% 42.7% 66.2%

14 Alman turist 50.1% 49.9% 30.4% 69.6% **

1990 Genel Nüfus Sayımı Grup

Kategori

Cinsiyet Kır/kent Ev sahipliği (sadece

Erkek Kadın Kent Kır kentsel nüfus)

1 Uluslararası göç etmemiş Türk 51.6% 48.4% 58.7% 41.3% 63.5%

2 Eskiden dönmüş Almancı 46.5% 53.5% 86.5% 13.5% 81.6%

3 Yeni dönmüş Almancı 57.8% 42.2% 78.1% 21.9% 78.3%

4 Mevsimlik 'göçer' 74.2% 25.8% 61.6% 38.4% 80.6%

5 Ziyaretçi 61.9% 38.1% 79.7% 20.3% **

6 Eskiden dönmüş Almanya doğ. 51.0% 49.0% 86.3% 13.7% 79.7%

7 Yeni dönmüş Almanya doğ. 46.0% 54.0% 86.0% 14.0% 77.8%

1990 Genel Nüfus Sayımı Grup

Kategori

Cinsiyet Kır/kent Ev sahipliği (sadece

Erkek Kadın Kent Kır kentsel nüfus)

8 Almanya doğumlu ziyaretçi 53.3% 46.7% 67.7% 32.3% **

9 Almancı turist **

10 Yeni Almancı 46.1% 53.9% 73.0% 27.0% **

11 Çalışan Alman 47.1% 52.9% 86.3% 13.7% 51.2%

12 Yeni göçmüş Alman yazlıkçı *

13 Eskiden göçmüş Alman yazlıkçı 37.9% 62.1% 90.9% 9.1% 66.7%

14 Alman turist 52.7% 47.3% 67.8% 32.2% **

*25'den küçük N'e sahip satırlar gösterilmemiştir.

**ziyaretçilere uygulanamazTÜRKİYE’DE ALMANLAR VE ALMANCILAR

www.gocdergisi.com

114

Tablo Ek-3. 15 yaş ve üzeri de facto kadın ve erkek nüfusun eğitim düzeyleri

2000 Genel Nüfus Sayımı Grup

Kategori

Erkek eğitim Kadın eğitim

İlkokul veya daha

düşük

Orta-okul ve

dengi

Lise ve dengi

Yüksek-okul ve

üzeri

İlkokul veya daha

düşük

Orta-okul ve

dengi

Lise ve dengi

Yüksek-okul ve

üzeri

1 Uluslararası göç etmemiş Türk 56.7% 15.0% 20.2% 8.1% 74.4% 8.1% 12.8% 4.7%

2 Eskiden dönmüş Almancı 59.8% 11.6% 18.4% 10.2% 73.5% 10.9% 12.1% 3.5%

3 Yeni dönmüş Almancı 64.0% 12.8% 14.9% 8.3% 74.7% 8.6% 11.9% 4.9%

4 Mevsimlik 'göçer' 82.0% 7.2% 6.0% 4.8% 92.3% 3.8% 3.4% 0.5%

5 Ziyaretçi 53.0% 17.7% 22.8% 6.4% 65.6% 12.0% 19.3% 3.1%

6 Eskiden dönmüş Almanya doğ. 16.4% 17.5% 45.5% 20.6% 21.8% 14.2% 44.5% 19.5%

7 Yeni dönmüş Almanya doğ. 10.8% 17.7% 57.0% 14.6% 10.1% 16.9% 56.5% 16.5%

8 Almanya doğumlu ziyaretçi 12.4% 17.8% 50.4% 19.4% 15.3% 16.0% 55.7% 13.0%

9 Almancı turist 6.7% 16.1% 41.5% 35.8% 16.0% 15.0% 49.7% 19.3%

10 Yeni Almancı 40.0% 20.0% 31.4% 8.6% 56.7% 16.7% 16.7% 10.0%

11 Çalışan Alman 0.0% 10.3% 27.6% 62.1%

12 Yeni göçmüş Alman yazlıkçı 7.5% 11.3% 35.8% 45.3% 8.3% 10.4% 41.7% 39.6%

13 Eskiden göçmüş Alman yazlıkçı 24.7% 6.3% 37.6% 31.4% 25.2% 8.1% 38.5% 28.1%

14 Alman turist 16.7% 13.2% 39.7% 30.4% 18.5% 14.0% 41.5% 26.0%

1990 Genel Nüfus Sayımı Grup

Kategori

Erkek eğitim Kadın eğitim

İlkokul veya daha

düşük

Ortaokul ve

dengi

Lise ve dengi

Yüksek-okul ve

üzeri

İlkokul veya daha

düşük

Ortaokul ve

dengi

Lise ve dengi

Yüksek-okul ve

üzeri

1 Uluslararası göç etmemiş Türk 70.0% 11.7% 12.6% 5.7% 83.8% 6.2% 7.6% 2.3%

2 Eskiden dönmüş Almancı 71.9% 10.0% 11.7% 6.3% 83.4% 7.4% 7.3% 1.9%

3 Yeni dönmüş Almancı 67.1% 10.8% 15.0% 7.2% 65.5% 10.4% 20.5% 3.7%

4 Mevsimlik 'göçer' 82.0% 6.3% 8.1% 3.6% 74.4% 2.6% 20.5% 2.6%

5 Ziyaretçi 50.9% 19.5% 20.1% 9.5% 69.2% 10.9% 17.6% 2.3%

6 Eskiden dönmüş Almanya doğ. 30.3% 39.9% 27.2% 2.6% 31.9% 40.5% 24.3% 3.2%

7 Yeni dönmüş Almanya doğ. 26.7% 44.4% 25.6% 3.3% 24.8% 37.6% 35.3% 2.3%

8 Almanya doğumlu ziyaretçi 36.7% 40.0% 16.7% 6.7% 48.4% 25.8% 22.6% 3.2%

9 Almancı turist

10 Yeni Almancı 65.6% 17.2% 15.6% 1.6% 63.8% 12.5% 21.3% 2.5%

11 Çalışan Alman 12.0% 16.0% 40.0% 32.0%

12 Yeni göçmüş Alman yazlıkçı

13 Eskiden göçmüş Alman yazlıkçı 12.5% 18.8% 40.6% 28.1%

14 Alman turist 30.9% 12.1% 35.8% 21.3% 31.1% 14.0% 38.8% 16.1%

*25'den küçük N'e sahip satırlar gösterilmemiştir.

Not: Türkiye ile Almanya'nın eğitim sistemlerindeki belirgin farklılıklar ve ayrıca incelenen dönem içinde Türk eğitim sisteminde yapılan çok

sayıda değişiklilk nedeniyle tabloda verilen kategorilerin Alman eğitim sistemindeki karşılıkları konusunda dikkatli olunmalıdır. Nüfus sayım

memurlarının ve kodlamacılarının Alman okul türleri konusunda bilgi sahibi olmamaları nedeniyle eğitimini Almanya'da görmüş grupların

karegorilere atanmasında farklı standartlar uygulanmış olması olasılık dahilindedir. Yine de Gymnasium'un lise, Realschule'nin ortaokul,

Hauptschule'nın ise bazen ortaokul bazen de ilkokul olarak kodlanmış olduğu tahmin edilmektedir.Zeyneloğlu ve Sirkeci

© Göç Dergisi

115

Tablo Ek-4. 15 yaş ve üzeri de facto erkek nüfusun istihdam durumu, %

2000 Genel Nüfus Sayımı Grup

Kategori

İşgücü içinde bulunma durumu

İstihdam içinde İşsiz İşgücü dışında

Ücretli

İşveren

Kendi hesabına çalışan

Ücretsiz aile işçisi

3 ay içinde çalış-maya başlayacak veya

iş kuracak

Son 3 ay içinde iş arayan işsiz

İş aramayan işsiz

Öğrenci

Emekli

İrat sahibi

diğer nedenlerle çalışmayan

1 Uluslararası göç etmemiş Türk 37.5 2.5 19.6 9.3 2.5 5.0 3.1 8.7 8.8 1.7 1.3

2 Eskiden dönmüş Almancı 20.9 5.2 23.0 0.1 1.7 3.0 1.7 0.0 40.8 3.2 0.4

3 Yeni dönmüş Almancı 20.1 2.4 22.7 5.7 5.1 4.2 2.2 2.0 32.4 1.8 1.4

4 Mevsimlik 'göçer' 12.8 1.6 19.6 3.6 2.4 2.0 0.8 0.0 52.4 2.4 2.4

5 Ziyaretçi 41.1 2.4 3.2 11.0 7.7 4.8 1.6 2.9 20.9 2.2 2.2

6 Eskiden dönmüş Almanya doğ. 50.4 3.1 5.5 4.7 3.8 7.8 2.8 18.9 1.0 0.6 1.4

7 Yeni dönmüş Almanya doğ. 30.4 0.0 4.4 10.8 7.6 9.5 2.5 22.2 5.7 3.8 3.1

8 Almanya doğumlu ziyaretçi 46.5 0.8 3.9 5.4 15.5 4.7 0.8 11.6 7.8 1.6 1.4

9 Almancı turist 26.9 1.0 5.2 2.6 9.8 3.6 2.6 8.8 26.9 2.1 10.5

10 Yeni Almancı 28.6 0.0 11.4 22.9 11.4 11.4 8.6 0.0 0.0 2.9 2.8

11 Çalışan Alman 48.3 0.0 6.9 0.0 10.3 6.9 0.0 6.9 13.8 6.9 0.0

12 Yeni göçmüş Alman yazlıkçı 13.2 1.9 20.8 3.8 5.7 0.0 1.9 7.5 24.5 9.4 11.3

13 Eskiden göçmüş Alman yazlıkçı 8.6 1.4 4.3 5.4 16.1 2.5 2.1 2.5 29.6 4.6 22.9

14 Alman turist 20.0 1.0 3.7 1.9 9.5 1.3 0.8 4.5 30.6 3.6 23.1

1990 Genel Nüfus Sayımı Grup

Kategori

İşgücü içinde bulunma durumu

İstihdam içinde İşsiz İşgücü dışında

Ücretli

İşveren

Kendi hesabına çalışan

Ücretsiz aile işçisi

İş arayan işsiz

İş aramayan işsiz

Öğrenci

Emekli

İrat sahibi

diğer nedenlerle çalışmayan

1 Uluslararası göç etmemiş Türk 39.7 1.6 25.6 11.8 5.5 0.2 6.5 5.6 0.8 2.7

2 Eskiden dönmüş Almancı 24.8 5.4 33.4 0.4 4.1 0.5 0.1 26.8 1.0 3.5

3 Yeni dönmüş Almancı 29.0 2.9 19.8 2.8 6.6 0.2 2.1 29.1 1.1 6.4

4 Mevsimlik 'göçer' 62.2 1.8 9.9 2.7 3.6 0.0 0.9 14.4 0.9 3.6

5 Ziyaretçi 70.2 1.4 4.9 2.7 7.0 1.4 2.2 5.4 0.3 4.5

6 Eskiden dönmüş Almanya doğ. 28.5 0.5 3.0 4.9 8.3 0.3 51.3 0.4 0.1 2.7

7 Yeni dönmüş Almanya doğ. 27.8 0.0 4.4 3.3 6.7 0.0 53.3 1.1 1.1 2.3

8 Almanya doğumlu ziyaretçi 30.0 0.0 0.0 16.7 20.0 0.0 33.3 0.0 0.0 0.0

9 Almancı turist

10 Yeni Almancı 59.4 1.6 6.3 1.6 12.5 0.0 4.7 7.8 1.6 4.5

11 Çalışan Alman

12 Yeni göçmüş Alman yazlıkçı

13 Eskiden göçmüş Alman yazlıkçı

14 Alman turist 29.2 0.6 5.5 0.4 2.1 1.3 2.5 6.1 1.3 51.0

*25'den küçük N'e sahip satırlar gösterilmemiştir. TÜRKİYE’DE ALMANLAR VE ALMANCILAR

www.gocdergisi.com

116

Tablo Ek-5. 15 yaş ve üzeri de facto kadın nüfusun istihdam durumu, %

2000 Genel Nüfus Sayımı Grup

Kategori

İşgücü içinde bulunma durumu

İstihdam içinde İşsiz İşgücü dışında

Ücretli

İşveren

Kendi hesabına çalışan

Ücretsiz aile işçisi

3 ay içinde çalış-maya başlayacak

veya iş kuracak

Son 3 ay içinde iş arayan işsiz

İş aramayan işsiz

Öğrenci

Emekli

İrat sahibi

Ev hanımı +

diğer nedenlerle çalışmayan

1 Uluslararası göç etmemiş Türk 9.2 0.4 2.3 27.2 0.6 2.4 1.4 6.2 2.5 0.4 47.4

2 Eskiden dönmüş Almancı 2.6 0.6 2.4 11.5 0.4 1.3 0.6 0.1 10.2 0.6 69.7

3 Yeni dönmüş Almancı 5.8 0.4 2.8 23.5 0.7 2.3 0.5 1.8 12.0 0.6 49.6

4 Mevsimlik 'göçer' 4.8 1.0 2.9 21.6 0.0 1.0 0.0 0.0 13.9 1.0 53.8

5 Ziyaretçi 10.3 1.0 1.0 16.7 0.8 2.5 0.8 2.3 8.7 0.0 55.9

6 Eskiden dönmüş Almanya doğ. 27.2 0.7 0.7 8.0 1.5 6.5 2.2 14.4 0.6 0.2 38.0

7 Yeni dönmüş Almanya doğ. 15.6 0.0 1.3 12.2 1.7 7.2 1.3 18.6 0.8 0.0 41.3

8 Almanya doğumlu ziyaretçi 16.8 0.0 0.0 9.9 8.4 1.5 1.5 13.7 9.2 0.8 38.2

9 Almancı turist 24.9 0.0 2.1 0.5 5.8 3.7 1.1 7.4 14.8 0.5 39.2

10 Yeni Almancı 6.7 0.0 0.0 23.3 6.7 0.0 3.3 0.0 3.3 0.0 56.7

11 Çalışan Alman

12 Yeni göçmüş Alman yazlıkçı 14.6 0.0 2.1 20.8 2.1 0.0 4.2 4.2 16.7 0.0 35.3

13 Eskiden göçmüş Alman yazlıkçı 5.7 0.0 2.1 7.1 5.7 2.8 1.1 2.5 18.1 1.1 53.8

14 Alman turist 15.8 0.3 1.2 1.7 4.8 1.1 0.1 4.7 16.8 1.0 52.5

1990 Genel Nüfus Sayımı Grup

Kategori

İşgücü içinde bulunma durumu

İstihdam içinde İşsiz İşgücü dışında

Ücretli

İşveren

Kendi hesabına çalışan

Ücretsiz aile işçisi

İş arayan işsiz

İş aramayan işsiz

Öğrenci

Emekli

İrat sahibi

Ev hanımı +

diğer nedenlerle çalışmayan

1 Uluslararası göç etmemiş Türk 7.5 0.1 3.3 32.5 1.2 0.1 4.1 1.0 0.1 50.1

2 Eskiden dönmüş Almancı 3.7 0.3 3.1 8.1 0.3 0.0 0.2 3.4 0.0 80.9

3 Yeni dönmüş Almancı 6.6 0.2 2.0 10.5 1.8 0.1 3.5 8.2 0.2 66.9

4 Mevsimlik 'göçer' 17.9 0.0 2.6 12.8 0.0 0.0 0.0 2.6 0.0 64.1

5 Ziyaretçi 23.5 0.0 2.3 8.1 0.9 0.5 3.6 2.3 0.0 58.8

6 Eskiden dönmüş Almanya doğ. 11.9 0.1 0.6 7.2 3.7 0.6 40.6 0.6 0.1 34.6

7 Yeni dönmüş Almanya doğ. 9.0 0.0 0.0 3.0 1.5 0.0 39.1 0.8 0.0 46.6

8 Almanya doğumlu ziyaretçi 16.1 0.0 0.0 6.5 3.2 0.0 29.0 0.0 0.0 45.2

9 Almancı turist

10 Yeni Almancı 13.8 0.0 1.3 7.5 3.8 0.0 3.8 1.3 0.0 68.5

11 Çalışan Alman 28.0 4.0 0.0 4.0 0.0 0.0 12.0 0.0 0.0 52.0

12 Yeni göçmüş Alman yazlıkçı

13 Eskiden göçmüş Alman yazlıkçı 15.6 0.0 0.0 6.3 3.1 0.0 12.5 6.3 0.0 56.2

14 Alman turist 20.5 0.6 2.4 0.4 1.6 0.0 3.4 6.1 0.0 65.0

*25'den küçük N'e sahip satırlar gösterilmemiştir. Zeyneloğlu ve Sirkeci

© Göç Dergisi

117

Tablo Ek-6. 15 ve üzeri yaştaki de facto erkek nüfusun yaptığı iş

2000 Genel Nüfus Sayımı Grup

Kategori

Yapılan iş (ücretsiz aile işçisi hariç)

İstihdam oranı (ücretsiz aile işç. hariç)

İstihdam oranı (ücretsiz aile işç. dahil)

İlmî-teknik eleman

Girişimci ve yönetici

İdarî personel

Satış v e ticaret personeli

Hizmet personeli

Tarım çalışanı

Sanayi ve ulaştırma işçisi

1 Uluslararası göç etmemiş Türk 8.6 2.2 6.6 8.9 11.6 24.5 37.6 59.6 68.9

2 Eskiden dönmüş Almancı 11.5 4.8 4.6 15.8 8.6 26.9 27.7 49.1 49.2

3 Yeni dönmüş Almancı 9.3 2.8 2.5 6.6 9.4 41.9 27.5 45.2 51.0

4 Mevsimlik 'göçer' 2.4 0.0 0.0 4.7 2.4 55.3 35.3 34.0 37.6

5 Ziyaretçi 8.9 2.1 3.4 6.9 9.3 1.7 67.7 46.6 57.7

6 Eskiden dönmüş Almanya doğ. 15.7 2.9 13.1 16.4 12.9 2.0 37.1 59.0 63.7

7 Yeni dönmüş Almanya doğ. 25.0 1.8 5.4 12.5 14.3 1.8 39.3 34.8 45.6

8 Almanya doğumlu ziyaretçi 18.2 1.5 3.0 9.1 9.1 1.5 57.6 51.2 56.6

9 Almancı turist 32.8 1.6 6.3 14.1 15.6 3.1 26.6 33.2 35.8

10 Yeni Almancı 40.0 62.9

11 Çalışan Alman 55.2 55.2

12 Yeni göçmüş Alman yazlıkçı 35.8 39.6

13 Eskiden göçmüş Alman yazlıkçı 35.0 2.5 5.0 10.0 7.5 27.5 12.5 14.3 19.6

14 Alman turist 29.3 2.8 9.5 10.9 11.5 5.6 30.4 24.8 26.6

1990 Genel Nüfus Sayımı Grup

Kategori

Yapılan iş (ücretsiz aile işçisi hariç)

İstihdam oranı (ücretsiz aile işç. hariç)

İstihdam oranı (ücretsiz aile işç. dahil)

İlmî-teknik eleman

Girişimci ve yönetici

İdarî personel

Satış v e ticaret personeli

Hizmet personeli

Tarım çalışanı

Sanayi ve ulaştırma işçisi

1 Uluslararası göç etmemiş Türk 7.1 1.8 5.3 9.1 10.3 27.0 39.4 66.9 78.7

2 Eskiden dönmüş Almancı 6.5 5.9 2.6 24.4 9.9 14.1 36.6 63.6 63.9

3 Yeni dönmüş Almancı 10.6 2.7 2.0 13.7 7.6 19.6 43.8 51.8 54.6

4 Mevsimlik 'göçer' 2.5 2.5 0.0 1.2 4.9 12.3 76.5 73.9 76.6

5 Ziyaretçi 3.5 0.7 1.1 3.2 1.8 2.8 86.9 76.4 79.1

6 Eskiden dönmüş Almanya doğ. 6.4 0.8 6.4 16.9 12.1 1.9 55.5 32.0 37.0

7 Yeni dönmüş Almanya doğ. 3.4 0.0 3.4 24.1 13.8 0.0 55.2 32.2 35.6

8 Almanya doğumlu ziyaretçi 30.0 46.7

9 Almancı turist * *

10 Yeni Almancı 4.7 2.3 0.0 7.0 4.7 4.7 76.7 67.2 68.8

11 Çalışan Alman * *

12 Yeni göçmüş Alman yazlıkçı * *

13 Eskiden göçmüş Alman yazlıkçı * *

14 Alman turist 23.1 5.9 11.3 12.9 8.1 2.2 36.6 35.3 35.7

*25'den küçük N'e sahip satırlar gösterilmemiştir. TÜRKİYE’DE ALMANLAR VE ALMANCILAR

www.gocdergisi.com

118

Tablo Ek-7. 15 ve üzeri yaştaki de facto kadın nüfusun yaptığı iş

2000 Genel Nüfus Sayımı Grup

Kategori

Yapılan iş (ücretsiz aile işçisi hariç)

İstihdam oranı (ücretsiz aile işç. hariç)

İstihdam oranı (ücretsiz aile işç. dahil)

İlmî-teknik eleman

Girişimci ve yönetici

İdarî personel

Satış v e ticaret personeli

Hizmet personeli

Tarım çalışanı

Sanayi ve ulaştırma işçisi

1 Uluslararası göç etmemiş Türk 22.4 1.2 21.4 6.6 8.2 24.1 16.1 11.9 39.1

2 Eskiden dönmüş Almancı 17.3 1.0 3.8 14.4 15.4 36.5 11.5 5.6 17.1

3 Yeni dönmüş Almancı 17.0 3.0 18.0 11.0 7.0 30.0 14.0 9.0 32.5

4 Mevsimlik 'göçer' 8.7 30.3

5 Ziyaretçi 18.3 1.7 15.0 8.3 25.0 8.3 23.3 12.4 29.1

6 Eskiden dönmüş Almanya doğ. 35.6 1.4 30.9 13.1 7.7 1.7 9.5 28.6 36.6

7 Yeni dönmüş Almanya doğ. 15.0 0.0 22.5 20.0 12.5 10.0 20.0 16.9 29.1

8 Almanya doğumlu ziyaretçi 16.8 26.7

9 Almancı turist 32.0 0.0 28.0 16.0 6.0 4.0 14.0 27.0 27.5

10 Yeni Almancı 6.7 30.0

11 Çalışan Alman * *

12 Yeni göçmüş Alman yazlıkçı 16.7 37.5

13 Eskiden göçmüş Alman yazlıkçı 7.8 14.9

14 Alman turist 38.3 1.6 19.8 14.5 13.3 0.8 11.7 17.2 18.9

1990 Genel Nüfus Sayımı Grup

Kategori

Yapılan iş (ücretsiz aile işçisi hariç)

İstihdam oranı (ücretsiz aile işç. hariç)

İstihdam oranı (ücretsiz aile işç. dahil)

İlmî-teknik eleman

Girişimci ve yönetici

İdarî personel

Satış v e ticaret personeli

Hizmet personeli

Tarım çalışanı

Sanayi ve ulaştırma işçisi

1 Uluslararası göç etmemiş Türk 19.1 0.8 15.7 4.0 5.8 34.3 20.3 10.9 43.4

2 Eskiden dönmüş Almancı 13.8 1.9 6.3 17.6 12.6 26.4 21.4 7.1 15.3

3 Yeni dönmüş Almancı 22.9 1.0 18.8 5.2 15.6 14.6 21.9 8.8 19.3

4 Mevsimlik 'göçer' 20.5 33.3

5 Ziyaretçi 8.8 0.0 8.8 3.5 15.8 12.3 50.9 25.8 33.9

6 Eskiden dönmüş Almanya doğ. 17.4 1.1 37.5 12.5 8.7 2.2 20.7 12.7 19.9

7 Yeni dönmüş Almanya doğ. 9.0 12.0

8 Almanya doğumlu ziyaretçi 16.1 22.6

9 Almancı turist *

10 Yeni Almancı 15.0 22.5

11 Çalışan Alman 32.0 36.0

12 Yeni göçmüş Alman yazlıkçı *

13 Eskiden göçmüş Alman yazlıkçı 15.6 21.9

14 Alman turist 30.3 0.8 26.9 8.4 7.6 0.8 25.2 23.5 23.9

*25'den küçük N'e sahip satırlar gösterilmemiştir.