KÜLTÜREL SERMAYENİN GÖÇÜ: ÜLKESİNDE YÜKSEK ÖĞRENİM GÖRMÜŞ GÖÇMENLERİN ALMANYA İŞ PİYASASINDAKİ OLANAK VE SINIRLILIKLARI

KÜLTÜREL SERMAYENİN GÖÇÜ: ÜLKESİNDE

YÜKSEK ÖĞRENİM GÖRMÜŞ GÖÇMENLERİN

ALMANYA İŞ PİYASASINDAKİ OLANAK VE

SINIRLILIKLARI

The Migration of Cultural Capital: Opportunities and

Restrictions for Migrants with Foreign Academic Titles

on the German Labour Market

Arnd-Michael Nohl*

Öz

Bilgi toplumlarının refahı; bilgi ve eğitimin, özellikle de yüksek eğitimin sağlanıp kullanılmasına

bağlıdır. Göçmenler, kendi ana yurtlarında edindikleri yüksek öğrenim diplomaları ve

genel olarak eğitsel birikimleri ile, göç ettikleri yabancı ülkelerin ekonomilerine büyük katkıda

bulunabilirler. Ancak bilgi ve eğitimin değerine tekabül eden “kültürel sermaye” (Bourdieu),

evrensel olmaktan çok, edinildiği mekana ve kullanıldığı piyasa imkanlarına bağlıdır. Bu

makalede göçmenlerin kültürel sermayelerini, yani, kişisel, kültürel ve eğitsel birikimlerini

nasıl kullandıkları Almanya iş piyasası örneği üzerinden tartışılmaya çalışılmaktadır.

Makalede, akademik eğitimli göçmenlerin kültürel sermayelerini değerlendirmelerinin dört

tipik yoluna yer verilmektedir.

Anahtar Sözcükler: Göç, kültürel sermaye; iş piyasası.

Abstract:

The prosperity of knowledge societies depends on the provision and usage of knowledge and

education, especially university education. Migrants can contribute to the economy of their

host country with their university diplomas and their educational background in general. But

the worth of knowledge and education, i.e. the “cultural capital” (Bourdieu), is all but universal.

Indeed it is dependent on the place of its acquisition and the opportunities of the market in

which it is used. So how do migrants use their cultural capital, i.e. their personal, cultural and

educational background? In this article four typical ways of using one’s cultural capital on the

German labour market are discussed.

Keywords: Migration, cultural capital, labour market.

* Helmut Schmidt Üniversitesi - Almanya, Prof. Dr. Nohl@hsu-hh.de. Web: www.nohl.name

Eğitim Bilim Toplum Dergisi / Cilt:6 Say›: 23 Yaz: 2008 Sayfa: 38-49

Education Science Society Journal / Volume:6 Issue: 23 Summer: 2008 Page: 38-49

Makale

KÜLTÜREL SERMAYENİN GÖÇÜ: ÜLKESİNDE

YÜKSEK ÖĞRENİM GÖRMÜŞ GÖÇMENLERİN

ALMANYA İŞ PİYASASINDAKİ OLANAK VE

SINIRLILIKLARI

The Migration of Cultural Capital: Opportunities and

Restrictions for Migrants with Foreign Academic Titles

on the German Labour Market

Arnd-Michael Nohl*

Arnd-Michael Nohl

39

Giriş

Konuya rahat bir giriş yapmak için bir göçmenin hayat hikayesini aktaralım: Fabiola

Guzman, Brezilya’nın Rio de Janeiro şehrinde varlıklı bir ailenin kızı olarak büyür,

aynı şehirde hukuk tahsilini tamamlar. Bir vergi hukuku bürosunda henüz çalısmaya

başladığı sırada, bir kurs için gittiği ABD’de bir Alman meslektaşıyla tanışır. Yıldırım

aşkı onu birkaç ay sonra taa Almanya’ya kadar sürükler. Ancak mesleğini ¬çok seven

ve onu bir aşk uğruna bırakmak da istemeyen Bayan Guzman, Hamburg’a gelmeden

önce kendine iş bakar. Almanya’da avukat olarak istihdam edilemediğinden hem tahsilinde

hem de Brasilya’daki işinde uzmanlaşmış olduğu Latin Amerika vergi hukuku

konusunda bir uzman olarak bir danışmanlık firmasında işe başlar. Bir iki sene sonra

hem evlenmiş, hem de bir çocuk dünyaya getirmiştir. Fabiola Guzman, bu haliyle iş

olanaklarının çok sınırlı olduğunu anladığından, iki yıllık velilik iznini Hamburg

Üniversitesi’nde yabancı hukukculara özgü bir eğitim almak üzere kullanır. Daha

sonra bir de vergi danışmanlığı eğitimi görür. Guzman, Almanya’ya geldikten ancak

beş yıl sonra ve çeşitli alanlarda aldığı eğitim ve sertifikaların ardından yeni bir firmada

uluslararası vergi danışmanı olarak kendini kabul ettirebilir.

Fabiola Guzman’ın son derece başarılı hayat hikayesi dahi, kendi memleketinde yüksek

öğrenim görmüş göçmenler için yabancı iş piyasalarında imkanların olduğu kadar

sınırlılıkların da olduğunu gösteriyor. Globalleşme söyleminin hakim olduğu bu günlerde

Almanya ekonomisi, uluslararası piyasalarda nitelikli iş gücü avına çıkmış

bulunmakta. Eskiden vasıfsız işçiler Almanya’ya çağrılırken,1 şimdi ekonominin

kodamanları, üniversite diplomalı göçmenleri tercih etmekte. Bu liberal zihniyetin

söylediklerine bakılırsa, dünya iş gücü „süpermarketinde“ beyin kıymetlenmiştir.

Sürekli „brain gain“ („beyin kazanımı“) ve „brain drain“ („beyin göçü“)’nden

bahsediliyor. Globalleşme söylemi „parlak beyinler“ için dünya üzerindeki sınırların

kalktığını savunuyor.2

Oysa beyin, Güney Koreli bilgisayarlar ya da Kosta Ricalı muzlar gibi satın alınacak

bir mal değildir. Hem dalından koparılıp tüketicinin ülkesine kadar taşınılacak bir şey

olmadığından hem de bu insanların kendi yurtlarında edindikleri bilgi ve beceriler

yabancı iş piyasalarında her zaman değer görmediğinden. Nitekim bayan Guzman’ın,

Almanya’ya ilk geldiğinde sadece Latin Amerika için vergi danışmanlığı işi bulabildiği

görülmektedir. Guzman, bilgi ve becerilerini Almanya’da hakim olan beklentilere

göre ayarladıktan sonra daha geniş ve Latin Amerikalı köklerinden bağımsız bir

iş imkanı edinebilmiştir.

Fabiola Guzman’ın hayat hikayesine, „göç sürecinde kültürel sermaye“ başlıklı bir

araştırma projesi3 çerçevesinde yapılan derinlemesine görüşme aracılığıyla

ulaşılmıştır.4 Sözü edilen projede; göçmenlerin, bilgi ve becerilerini iş piyasasında

Kültürel Sermayenin Göçü: Ülkesinde Yüksek Öğrenim Görmüş Göçmenlerin Almanya İş Piyasasındaki...

40

değerlendirme stratejileri incelenmektedir. Burada, projede ulaşılan bazı belli başlı

sonuçları tartışmaya açmadan önce, projede kullanılan araştırma strateji ve yöntemleri

ile projenin kuramsal arka planı (2) sunulacaktır. Ardından göçmenlerin, mevcut

bilgi ve becerilerini iş piyasasında değerlendirmek için izledikleri dört tipik yol izah

edilmeye çalışılacaktır. Sırasıyla, önce mültecilerde görülmesi muhtemel kültürel sermaye

kaybına değinilecek (3), sonra da tıp doktorlarının içinden geçmek zorunda

kaldıkları darboğazdan söz edilecektir (4). Ayrıca bazı göçmenlerin sahip olduğu,

ulus-aşırı nitelikte olan kültürel sermaye ile mekan aidiyeti bağlantısı konu edilecek

(5) ve iş hayatı ile aile kurma arasındaki dengeden bahsedilecektir (6).5

Araştırma stratejisi, kullanılan yöntemler ve kuramsal çerçeve

Ampirik çalışmamızın başlangıç noktasını, göçmenlerin hayat hikayeleri oluşturmaktadır.

Ancak biyografilerin yanında ve içinde ayrıca, toplumsal şartlara, örneğin iş

piyasası olanaklarına ve özellikle hukuki koşullara da dikkat edilmektedir. Çünkü

göçmenlerin hayat hikayeleri ancak bu tür toplumsal şartlarda vücut bulmaktadır.

Nitekim bazı hayat hikayelerinin, maalesef ki toplumsal-kurumsal çarkın altında

ezildiği de gözlemlenmektedir.6

Göçmenlerin iş piyasası entegrasyonuna geniş bir bakışı sağlayabilmek için, eğitim

durumları ve oturum hakları açısından birbirinden farklı üç sosyolojik grup araştırmaya

dahil edilmiştir. Bu makalede odağa alınacak olan grup, kendi ülkesinde yüksek

öğrenim görmüş ve Almanya’da süresiz ve sınırsız oturum ve çalışma hakkı elde

etmiş göçmenlerden oluşmaktadır. Asıl araştırma projesinde bu grup dışında,

Almanya’da eğitim görmüş tipik ikinci kuşak göçmenleri ile çalışma hakkı olmayan

ya da kısıtlanmış göçmenler de incelenmektedir. Bu grupların Almanya’daki durumları

ayrıca başka ülkelerdeki eğitimli göçmenlerin durumları ile de karşılaştırılmaktadır.

Göçmenler eğer sağlam bir oturum hakkına sahipseler ve hatta biçimsel olarak

Almanlarla aynı çalışma haklarını elde etmişseler, yanıtına odaklanılan soru, bu

insanların kendi ülkelerinde edindikleri bilgi ve becerileri ve bunları belgelendiren

diplomaları Alman iş piyasasında nasıl kullanabildikleridir. Başka bir deyişle:

Almanya dışında alınan eğitim, Almanya’da kültürel sermaye olabilir mi ve nasıl olabilir?

Pierre Bourdieu’nün kuramsal arka planını ortaya koyduğu kültürel sermaye kavramı,

eğitim ile onun iş piyasasındaki ederi arasındaki farkı ve bu farkın nedenlerini aydınlatmaktadır

(bkz. Bourdieu 1986; Bourdieu/Waquant 2003; Bourdieu 2006). Bir

insanın okulda ve okul dışında, özellikle ailesinde edindiği bilgi ve beceriler, ancak

başkaları tarafından tanınınca kültürel bir sermaye haline gelebilir, yani kapitalist üretim

alanında değerlendirilebilir. Bourdieu bu noktada kültürel sermayenin üç halini

Arnd-Michael Nohl

41

birbirinden ayırır: Bilgi ve becerilerin bir sertifika haline getirildiği yerde (örneğin

okul yada üniversite diplomasında), „kurumsallaşmış kültürel sermaye“den söz edilir.

Kültürel sermayenin „bedenselleşmiş“ hali ise adeta habitusun bir parçası olmuş ve

uzun vadeli toplumsallaşma ve öğrenme süreçlerine dayanır (Bourdieu 1986).7

Bir ülkenin okul sisteminin amacı çoğu zaman, iş piyasasında istenen ve beklenen

bilgi ve becerileri vermeye çalışmaktır. Ancak eğitiminin ardından kendi ülkesinde

kalan bir insan dahi, okul ve üniversitede aldığı diplomanın hızlı değişen iktisadi

dünyada daha önce vaadedilen değerini görmediği, değersizleştirildiği ya da bazen de

beklenilmeyen bir kıymet kazandığı durumları yaşayabilir. Bayan Guzman gibi aşk

uğruna olsun, siyasi nedenlerden olsun, yeni bir ülke tanımak hevesinden olsun yurtdışına

çıkıp orada iş arayan insanlar, aldıkları eğitimin bu yeni ülkede ya çok kısıtlı

olarak kabul gördüğü ya da hiç kabul görmediği gerçeğiyle karşılaşabilirler.

Çünkü bilgi ve beceriler evrensel değil, aksine ilişkisel ya da bağıntısaldır. Belirli bir

mekan ve zamanda edinildikleri için bilgi ve beceriler, başka bağlamlara, örneğin

başka bir ülkeye transfer edilemeyebilir (bkz. Weiss 2005). Göçmenler, bilgi ve

becerilerini yeni yerleştikleri ülkenin iş piyasasında değerlendirmek istediklerinde,

bilgi ve becerinin değerinin evrensel değil de, ilişkisel olduğunu çok çabuk farkederler.

Kişinin bilgi ve becerileri, sadece kullanılacakları iş piyasasındaki beklenti ve

olanaklar ışığında değer kazanabilir, yani kültürel sermayeye dönüşebilir.

Bu çalışma çerçevesinde süresiz bir oturum hakkı olan ve yurtdışında ya da kendi

memleketinde eğitim görmüş olan göçmenlerle 45 derinlemesine mülakat gerçekleştirilmiştir.

Görüşülen kişiler çoğunlukla fen bilimleri alanında ve teknik alanlarda

yönetici olanlar ya da sağlık alanında vasıflı işlerde çalışanlar arasından seçilmiştir.

Önemli bir kısmı 1990’larda Almanya’ya gelmiş ve Almanya’da en az beş yıl yaşamış

olan bu kişiler ayrıca iş piyasasında en aktif olunan 30 ila 45 yaş grubu içinden

toplumsal cinsiyet ve geldikleri ülke bakımından geniş bir yelpazeyi temsil edecek

şekilde çalışmaya dahil edilmiştir. Bahsedilen mülakatlarda göçmenlerin kendi hayat

hikayelerini istedikleri gibi anlatmaları sağlanmaya çalışılmıştır. Doğdukları günden

bu güne yaşadıklarının bilgisine ulaşmak hedeflenmiştir. Bu amaçla gerçekleştirilen

mülakatlara, „anlatımsal mülakat“ (narrative interview) denilmektedir (bkz. Schütze

2003). Anlatımsal mülakatlar sadece bireyleri anlamak için gerçekleştirilmemekte,

aynı zamanda anlatımsal mülakatlarla kişilerin ortak yaşantıları, özellikle ortak iş

piyasası deneyimleri ortaya çıkarılmaya çalışılmaktadır. Bu maksatla anlatımsal

mülakatları incelerken „yorumlamanın belgesel yöntemi“ (bkz. Bohnsack 2007;

Bohnsack et al. 2009) olarak adlandırılan bir metod kullanılmaktadır.

Anlatımsal mülakatların „belgesel yöntem“ aracılığıyla yapılan yorumu, aktörlerin

sadece apaçık yaşantı ve bilgilerini değil, bundan daha çok zımni ve sözsüz ifade

Kültürel Sermayenin Göçü: Ülkesinde Yüksek Öğrenim Görmüş Göçmenlerin Almanya İş Piyasasındaki...

42

ettikleri yaşantılarını ortaya çıkarmayı hedeflemektedir. Çünkü bu örtülü ve zımni

yaşantılar, eylem pratiklerine sıkı sıkıya bağlıdır. Bununla birlikte mülakatlar incelenirken,

daha ilk yorumlarda karşılaştırmalı bir stratejiye önem verilip, daha sonra

bu karşılaştırmalardan tipleştirmelere kadar gidilmektedir (bkz. Nohl 2009b;

Nohl/Somel 2010).

Araştırmada yöntemsel olarak göçmenlerin biyografileri karşılaştırılarak iş piyasasına

girişlerindeki tipik ve tipleştirilebilir boyutlar teşhis edilmektedir. Tipleştirilen

boyutlara örnek olarak, „tipik göç motivasyonları“, „etnik ayrımcılık yaşantıları“,

„sosyal ağlar“ verilebilir. Ama tipleştirmenin en önemli boyutu, Almanya dışında alınan

eğitimin Almanya’nın iş piyasasında hangi stratejilerle ve hangi koşullarda

kültürel sermaye olabildiği sorusuyla ilgilidir.

Makalenin bundan sonraki kısmında, akademik eğitimli göçmenlerin kültürel sermayelerini

Alman iş piyasasında değerlendirmelerinin dört tipik yolu tartışmaya

açılacaktır. Gerçekte bu tipleştirilen kalıpların herbiri birden fazla örnek olaya

dayansa da burada sadece birer örnek vaka üzerinden ele alınacaktır.8 Aynı zamanda,

kültürel sermayenin değerlendirilmesi boyutunun, araştırılan diğer boyutlarla ilişkisine

de bakılacaktır.

Mültecilerin kaybolan kurumsallaşmış kültürel sermayeleri

İlk tipleştirilen kalıp, yoğun bir şekilde Almanya’daki mültecilerin dramıyla, özellikle

eski Yugoslavya’daki iç savaştan kaçanların durumuyla ilgili. Bu insanlar,

ülkelerinden kaçıp Almanya’ya geldiklerinde oturma ve çalışma izni alamamışlardır.

Yıllar boyunca mülteci yurtlarında yaşadıktan sonra sadece az sayıdaki Boşnak,

yaşadıkları harp travmasını neden göstererek Almanya’da kalma ve çalışma müsaadesi

alabilmiştir.

Bayan Orsolic onlardan biri. Orsolic, memleketinde iktisat diploması aldıktan sonra

bir firmada bölüm şefliğine kadar yükselmiş, ancak aynı dönemde Bosna’da harp

başladığından bayan Orsolic ailesiyle birlikte ülkeden ayrılmaya zorlanmıştır.

Berlin’de bir mülteci yurduna yerleştirildikten sonraki sekiz yıl boyunca oturma ve

çalışma iznini beklemiştir. Bu arada, Almancayı kendi kendine öğrendiği ve İngilizce

okulda okumuş olduğu için yurttaki diğer mülteciler için hem tercümanlık yapmış

hem de gündelik yaşamla ilgili sorunlarında yardımcı olmaya çalışmıştır.

Bayan Orsolic sekiz yıl sonra artık çalışma izni alabildiginde, Almancası gayet iyi

olmasına rağmen, kendi ihtisasında bir iş edinememiştir, yani iktisat diploması

kurumsallaşmış kültürel sermaye olarak kabul edilmemiştir. İş ve işçi bulma kurumundan

sık sık yardım istemesine rağmen, ona ekonomiyle ilgili ne bir iş ne de yeni

bir eğitim verilmiştir. Durumu kavradığında bayan Orsolic, daha önce mülteci yurArnd-

Michael Nohl

43

dunda fahri olarak yaptığı işe devam etmeye ikna olmuştur. Sadece yabancılara verilen

ve çok yetersiz olan bir eğitim aldıktan sonra düşük ücretle ve çok seyrek gelen

görevlerde tercümanlık yapmaya başlamıştır. Bu şekilde, anadilini ve Almanca bilgisini

para kazanılacak bir işe ve bu vesileyle bedenselleşmiş kültürel sermayeye

dönüştürmeye çabalamıştır.

Bayan Orsolic’in hayat hikayesinde görülenler onun vakasından biraz soyutlandığında

ve diğer örnek olaylar da dikkate alındığında, çok tipik bir kültürel sermaye değerlendirmesinin

söz konusu olduğu fark edilir: Yurtlarında yaptıkları tahsillerini

Almanya’da hiçbir şekilde kullanamayan bu insanlar, sadece sosyal kimliklerine dayalı

ve akademik olmayan bilgi ve becerilerini değerlendirebilmektedirler. Bayan

Orsolic’de olduğu gibi, yabancı, daha doğrusu Boşnak kimliği ön plana çıkmakta ve

bundan dolayı ona tercümanlık kılıfı uydurulmaktadır. Etnik kimliğin yanında cinsel

kimlik de ön plana çıkabilir. Bayan Orsolic gibi yıllar boyunca işsiz ve çalışma

olanakları dışında tutulan bayan Pasic, tercümanlığın yanında ayrıca çocuk bakımında

da çalışmaktadır. Hukuki nedenlerle ancak yıllar sonra mülteci statüsünden çıkmayı

başaran ve kendini yepyeni bir iş piyasasında bulan bu insanlar, okul ve üniversitede

öğrendiklerini değil de, sadece onlara etnik kimlikleri ya da toplumsal cinsiyetleri

nedeniyle atfedilen becerileri değerlendirebilmektedirler. Bu insanların bütün bu

zorlukları göze almaları, sadece kuvvetli göç motivasyonlarıyla açıklanabilir. Harpten

kaçan bir anne, harp bitince bile rahatlıkla yurduna dönemez olur, çünkü çocukları

Almanya’da büyümüş, okulda belli bir başarı sağlamıştır. Artık o anneler, kendi kariyerlerini

feda edip çocukları için yaşamaya devam ederler.

Doktorların içinden geçmek zorunda kaldıkları darboğaz

Kişinin kültürel sermayesini değerlendirmesinin ikinci tipik yolu, yine yoğun bir şekilde

göç motivasyonu ve göçün hukuksal çerçevesiyle ilgilidir. Ancak bu sefer olumlu

bir yönde. Söz konusu insanların hepsi, kendi ülkelerinde tıp öğrenimi görmüş ve

bir süre hekim ya da diş hekimi olarak çalışmıştır. Daha sonra Alman „soydaş“ı olma

hakkını elde ederek ya da bir Alman’la evlenerek Almanya’ya yerleşmişlerdir.

Örneğin Dr. Nazar, amcasının kızıyla evlendikten ve bir süre Türkiye’de yaşamayı

denedikten sonra pes edip Hamburg’a yerleşmiştir. Eşi sonradan Alman vatandaşlığına

geçmiş bir Türk olduğu için, oturma ve çalışma iznini hemen alabilmiştir. Amcası,

Dr. Nazar’ı Hamburg’da yaşayan Türklerle tanıştırıp, onun Türk Tabibler Cemiyeti’ne

girmesini sağlamış, Nazar da hem aktif bir dernek üyesi olmuş hem de hızlı bir şekilde

Türk hekimlerin çevresine girmiştir. Henüz Almanca’yı tam sökmemişken dahi

iş teklifleri almaya başlamıştır. Türkler’in ve diğer yabancıların yoğun olarak geldiği

bir muayenehanede çalışmaya başlamış ve daha sonra bu muayenehanenin sahibi

olmuştur.

Kültürel Sermayenin Göçü: Ülkesinde Yüksek Öğrenim Görmüş Göçmenlerin Almanya İş Piyasasındaki...

44

Birçok yabancı hekimde gözlemlenen iş piyasasına bu pürüzsüz geçiş, tesadüf

değildir. Tam tersine, Almanya’nın hukuksal ve toplumsal koşullarına sıkı bir şekilde

bağlıdır. Şöyle ki, ilk olarak bu insanların göç motivasyonları, rahat ve emin bir şekilde

sağlam bir oturma ve çalışma iznine dönüştürülebilmiştir. Bir Alman’la

evlendikleri ya da kendilerini Alman „soydaşı“ olarak kabul ettirebildikleri için bu

doktorlar, aynı zamanda hekimlik yasasından yararlanabilmişlerdir. Alman federal

hekimlik yasası aslında sadece kendi vatandaşlarına hekimlik hakkı vermektedir.9

2002 yılına kadar, başvuruları kabul edilmiş mülteciler ve bir Alman’la evli olan

yabancılar da, iki yıllık bir asistanlık süresinden ve Alman vatandaşlığına geçtikten

sonra bütün hekimlik haklarını elde edebilmekteydi ve bu şekilde kendi ülkelerinde

edindikleri tıp diplomalarını kurumsallaşmış kültürel sermaye olarak değerlendirebilmekteydi.

Maalesef 2002 yılından bu yana Alman yasa koyucu, bu başarılı entegrasyon

örneğinin önünü kesip yabancı hekimleri her türlü ayrımcı uygulamaya açık

hale getiren bir meslek sınavına mecbur tutmaya başladı.

Toplumsal koşullara bakarsak, Dr. Nazar ve aynı durumda olan diğer yabancı kökenli

hekimlerin başarısı, Almanya’nın yoğun bir şekilde göç alan bir ülke olmasına da

bağlıdır. Bu göçmenler, dil bilgileri sorunlarını anlatmaya yetmediği için ya da Alman

hekimleri tarafından hor görüldüklerini düşündükleri için, isminden Alman

olmadığını anladıkları bir doktorun muayenehanesini tercih etmektedirler. Bu çalışma

dahilinde mülakat yapılan kimi doktorların hastalarının yüzde doksanı doktorun

memleketlisidir. Bazı doktorlar da, birkaç dil (örneğin Rusça, Lehce, Fransızca)

bildikleri için değişik ülkelerden gelen hastalara bakabilmektedirler. Etnik ekonominin

bu örneğinin oluşumu, tabii ki hekimler tarafından bilinçli ve isteyerek seçilmiş

bir stratejiye dayanmamaktadır. Bilakis hastaları gibi kendileri de, yerli Almanlar’ın

yönettiği muayenehanelerde kendilerine yer edinememiştir.10

Tipleştirmenin yukarıda tarif edilmeye çalışılan ikinci yolu, hem hukuksal şartlara

hem de etnisiteye çok bağlı kalırken, kültürel sermaye değerlendirmenin üçüncü yolu,

oldukça bağımsız hareket edebilen göçmenlerle ilgilidir. Bu tür hayat hikayeleri, daha

çok işletmeciler ve ekonomik danışmanlar arasında bulunmaktadır.

Ulus-aşırı kültürel sermaye ve mekan aidiyeti

Henüz memleketi Hindistan’dayken bay Katekar, bir mühendis olarak kariyerinin ilk

basamaklarını tırmanır. Ancak ülkesinde mesleki yükselişinin bir tıkanıklığa girdiğini

anlayınca Master of Business derecesini de almaya karar verir. Hindistan’daki

üniversitelerin onu kabul etmemesi üzerine bay Katekar, London School of

Business’i tercih eder. Mali olarak çok zor şartlarda okuyan bay Katekar, sömestir

tatillerini telekomünikasyon şirketlerinde para kazanarak geçirir. Uluslararası bir şirkette

bir iş görüşmesi sırasında Alman bir yöneticinin aniden, ‚siz ilkokulda Almanca

Arnd-Michael Nohl

45

öğrenmişsiniz, Almanya’ya gelmeye ne dersiniz’ şeklindeki teklifi bay Katekar’ın

yolunu Münih’e çevirir. Bay Katekar, mezun olur olmaz Almanya’nın yolunu tutar.

Bay Katekar’la benzer bir şekilde yurtdışından gelerek Almanya’da doğrudan iyi veya

çok iyi işlere girebilen göçmenlere, hem üniversitelerin fen fakültelerinde hem de

serbest piyasadaki uluslararası ticaret ilişkilerini sürdüren şirketlerde rastlandı. Bu

göçmenlerin ortak noktaları, akademik eğitimlerini ya uluslararası üne sahip üniversitelerde

görmüş ya da kendi ülkeleri dışında da okumuş olmalarıdır. Gördükleri

eğitim bu yolla ulus-aşırı bir (kurumsallaşmış) kültürel sermaye haline dönüşmüştür.

Söz gelimi bir biyolog Şangay’da aldığı eğitimle rahatlıkla Frankfurt Üniversitesi’nde

kabul görebilmektedir.

Fen bilimciler ile iktisat mezunları arasındaki bariz bir fark ise dil yetenekleridir. Fen

bilimciler, işlerini zaten İngilizce gördükleri için, Almanca’yı sadece gündelik hayatta

kullanmak üzere öğrenmekteler. Şirket danışmanı ve yöneticileri ise Almanca’yı

genellikle Almanya’ya gelmeden önce az çok öğrenmiş olmaktadırlar.

Ulus-aşırı kültürel sermayeye sahip bir şahıs neden Almanya’da kalmayı tercih

etmektedir? Bay Katekar, neden başka ülkelerde iş aramamaktadır? Çinli Dr. Yan,

neden biyoloji alanında imkanları daha geniş olan Amerika Birleşik Devletleri’ne gitmemektedir?

Daha gençken çok serbest olan ve hiçbir ülkeye bağlılık duymayan

sadece en iyi iş olanaklarının peşinden koşan bu uluslararası uzmanlar, Almanya’ya

geldikten sonraki birkaç yıl içinde hem kendilerine bir eş bulmuş hem de aile kurmuş

olmaktadırlar. Bay Katekar, Yoga dersinde tanıştığı bir kadınla evlenip, iki çocuk

babası olduktan sonra, artık başka bir ülkede çalışmayı pek aklına getirmemektedir.

Kısa bir kuramsal bakış için kültürel sermaye kavramına dönülecek olursa şu görülür:

Bilgi ve beceriler, uluslararası bir kabul gördüğü ve aslında ulus-aşırı kültürel sermayeye

dönüşebildiği halde, yine belli bir mekana bağlı kalabilir. Globalleşme

söyleminin tersine kültürel sermaye, taşıyıcısı olan insanların çalışmaktan başka

ihtiyaçları da olduğu için, gönüllerini sevdikleri insanlara bağladıkları için, yine belli

bir mekana ait kalmaktadırlar. Kültürel sermaye, sadece eğitim kurumları ile iş

piyasası arasında oluşan bir sermaye değildir. Kültürel sermaye aynı zamanda, göçmenlerin

diğer toplumsal boyutları, örneğin kurdukları aile gibi çeşitli etmenler

tarafından da şekillendirilir.

Belirsiz dengeler: Kültürel sermayeyi değerlendirirken aile kurmak

Son olarak ele almak istediğim kültürel sermaye değerlendirme stratejisi, daha önce

anlatılanlardan oldukça farklıdır. Çünkü bu insanlar, ne ulus-aşırı bir kültürel sermayeye

sahipler ne de – doktorlar gibi – bir Almanla evlenmenin avantajlarından yararlanmaktalar.

Halbuki Almanya’ya gelmelerinin ana nedeni, duygusaldır. Bu kadınlarKültürel

Sermayenin Göçü: Ülkesinde Yüksek Öğrenim Görmüş Göçmenlerin Almanya İş Piyasasındaki...

46

dan biri – ki hepsi kadın – neden sevdiği insanla evlenmediğini şöyle anlatmaktadır:

“benim için önemli bir nokta, onunla evlenmek istemiyordum. Yani evlenmeyi çok

isterdim aslında, … ama bir oturma müsaadesi almak için evlenmek istemedim. Bu

yüzden şu yönteme başvurdum”. Bayan Piwarski aile birleşimi vizesine mecbur

kalmamak için Almanya’da bir şirket kurmuş ve vizeyi bu yolla elde etmiştir.

Önceleri Almanya’da iş yapmak isteyen Çek firmalara, sonra ise Çek Cumhuriyeti

piyasasına uzanmak isteyen Alman firmalarına danışmanlık hizmeti sunmuştur. İş

alanı bu şekilde dar ve etnik bir çerçevede kaldıysa da, erkek arkadaşının yardımına

muhtaç kalmadan Almanya’da kendine bir yer edinmiştir. Ancak Almanya’ya yerleştikten

sonra sevdiği insanla evlenip bir aile kurmayı planlamış ve öyle de yapmıştır.

Bu kadar kendine güvenen ve özerk hareket eden bir insan, tabii ki kendini sadece

etnik bir piyasaya (söz gelimi Polonya uzmanlığına) bağlamak istemez. Makalenin

başında bahsedilmiş olan Fabiola Guzman, Latin Amerika uzmanlığından kurtulmak

için hem tekrar üniversite tahsili yapmış hem de hizmet içi eğitim alarak “vergi danışmanı”

ünvanını kazanmıştı. Bunların ardından memleketiyle herhangi bir bağlantısı

olmayan bir işe sahip olmuştu.

Fabiola Guzman, bayan Piwarski ve bu kategoriye giren diğer kadın göçmenler,

Almanya’ya ilk geldiklerinde belirsizliklerle dolu ve oynak olsa da bir denge korumaya

özen gösterip sonra da bu dengeyi sağlamlaştırmaya çalışmaktadır. Erkeklerde

hiç rastlanmayan bu yol, kanımızca, kendi ülkesinde spesifik sosyalleşme süreçlerinden

geçmiş kadınlara özgüdür.

Sonuç

Göçmenlerin memleketlerinde tamamladıkları tahsillerini Alman iş piyasasında

değerlendirmelerinin dört tipik yolu, eğitimin ancak belli şartlarda kültürel sermaye

olabileceğini ve kapitalist üretim alanında değerlendirilebileceğini göstermektedir.

1. Bu şartlardan en önemlisi, bilgi ve becerinin başkaları, özellikle de işverenler

tarafından tanınmasıdır. Göçmenlerin iş piyasasında karşılaştıkları beklenti ve

olanaklar çok önemlidir. Bu beklentilere uygun olmayan ya da uygun görülmeyen

bilgi ve beceriler, hiç bir şekilde kültürel sermaye olamaz.11

2. Belli başlı bilgi ve beceriler için ayrıca devletin koyduğu standartlar önemli olabilir.

Özellikle hekimlik gibi mesleklerde devlet kendi tahakkümünü, göçmenleri çok

dar – ve giderek daralan – bir boğazdan geçirmek (ya da onları geçirmemek) için kullanmaktadır.

Devletin kurumsallaşmış kültürel sermaye üzerindeki bu iktidarı, bir

anakronizm olarak görülebilir. Giderek liberalleşen piyasalarda eğitimin değeri aslınArnd-

Michael Nohl

47

da iş piyasasında biçilir. Ancak devletin koyduğu bu standardlar liberal piyasa

ekonomisine aykırı değildir. Çünkü devletin mesleklerini icra etme izni verdiği doktorlar

yine serbest piyasada bir iş bulmak zorundadırlar.

3. Mülteciler örneğinde görüldüğü gibi, eğitimin değerlendirilmesi için zaman da çok

önemli bir faktördür. Bayan Orsolic, Almanya’ya ilk geldiğinde belki ülkesinde

gördüğü iktisat öğrenimiyle nitelikli bir iş bulabilirdi. Ancak çalışma hakkının verilmediği

sekiz yılın ardından artık Yugoslavya’dan aldığı diploma, işverenlerin

gözünde bütün değerini yitirmiştir.

4. Diğer yandan bayan Guzman, eğitimini sürdürerek ve genişleterek, niteliklerini

hep – yine bir malı çağrıştıran bu deyim yerindeyse – „taze“ tutabilmiştir. Rafa

kaldırılmış ve kullanılmayan bilgi ve beceriler için zaman her ne kadar bir tehlike ise

(zaman aşımı), pratikte uygulanan ve hatta genişletilen bilgi ve beceriler de bir o

kadar zamandan faydalanabilir.

5. Bir Almanla evlendiklerinden çabucak sağlam bir oturma ve çalışma izni alabilmiş

olan göçmenler, mülteci statüsünden uzun yıllar boyunca kurtulamayan bayan

Orsolic ile karşılaştırılırsa devletin katı tahakkümü bir kez daha görülebilir. Bir göçmen

daha önce sıralanan bütün koşulları yerine getiredursun, devlet ona çalışma izni

vermedikten sonra Almanya’da bilgi ve becerilerini hiçbir şekilde kültürel sermayeye

dönüştüremez.12

Alman siyasetciler, istenmeyen insanları dışarıda bırakıp akademik eğitimli göçmenleri

çekerek göçü kanalize etmeye çalışmaktadırlar. Halbuki, araştırmaya dahil olan

göçmenlerin hiçbiri, siyaset erbabının istediği şekilde Almanya’ya gelmemiştir. Göç,

kolayca idare edilebilecek bir toplumsal olay değildir. Kaldı ki, sosyal bilimciler için

kolay anlaşılacak bir olgu hiç değildir.

Göç, kültürcü bir yaklaşımla ekonomiden ayırt edilecek olursa göç olayının ancak bir

kısmı görülebilmiş olur. Ancak aynı zamanda göçün ekonomik veçhesi, göçmenlerin

hayat hikayelerinin diğer toplumsal boyutlarına sıkı sıkıya bağlıdır. Dolayısıyla

araştırmacılar, Türkiye’de olsun, Almanya’da olsun, göç olgusunu çok yönlü bir şekilde

araştırmak zorundadır.

---------------------------------------

D‹PNOTLAR

1 Almanya’ya çağrılmış olan vasıfsız işçilerin durumu için bkz. Kaya/Şahin 2007, s. 85-314.

2 Beyin kazanımı ve göçü hakkında global bir perspektif için, Hunger (2003)’e bakılabilir.

Almanya örneği için bkz. Bauer/Kunze 2003.

3 2005 ile 2009 yılları arasında gerçekleştirilen „Göç sürecinde kültürel sermaye“ başlıklı proje,

Volkswagen Vakfı tarafından finanse edilmekte ve Arnd-Michael Nohl, Karin Schittenhelm,

Kültürel Sermayenin Göçü: Ülkesinde Yüksek Öğrenim Görmüş Göçmenlerin Almanya İş Piyasasındaki...

48

Oliver Schmidtke ve Anja Weiss tarafından yönetilmektedir. Projenin websayfası: www.cultural-

capital.net

4 Fabiola Guzman’ın adı ve kişisel bilgileri, bu makalede bahsi geçeçek diğer göçmenlerde de

olduğu gibi anonim kalmalarını sağlamak için değiştirilmiştir. Hayat hikayelerinin çoğu, proje

arkadaşım Dr. Ulrike Selma Ofner tarafından gerçekleştirilen ve kısmen incelenen mülakatlar

çerçevesinde sağlanmıştır.

5 Makalenin yazılmasında konu ve dil bilgisinden çok yararlandığım Nazlı Somel’e, değerli

tavsiyelerinden dolayı derginin hakemlerine de teşekkür ediyorum.

6 Karşılaştırılan ülkeler arasında, Kanada ve Birleşik Krallık’ın yanısıra Türkiye de bulunmaktadır.

Projenin genel hatları, araştırma stratejisi ve sonuçları için, Nohl v.d. (2009)’ya başvurulabilir.

Projenin karşılaştırma metodolojisi için, Nohl (2009a)’a bakılabilir.

7 Bunun yanısıra Bourdieu, kitap, tablo, bilgisayar gibi „nesnelleşmış kültürel sermaye“’den de

bahseder, ancak bu hali, araştırmamızda dikkate alınmamıştır.

8 Araştırmanın tipleştirmeleri ile birlikte bütün vakalarını da içeren raporu için bkz. Nohl v.d.

2007.

9 Son yıllarda buna, Avrupa Komisyonu’nun zorlamasıyla, AB vatandaşları da ilave edilmiştir.

10 Yvonne Henkelmann bu gibi göçmen doktorları Kanada’da çalışan meslektaşlarıyla karşılaştırmıştır

(bkz. Henkelmann 2007).

11 Bu noktada ayrıca iş piyasasının konjonktöründeki olası değişikliklere de dikkat edilmeli.

12 Barbara Pusch (2009)’un Türkiye örneğinde gösterdiği gibi devletin hakimiyeti her yerde bu

kadar katı değildir. Ayrıca bkz. İçduygu 2003.

KAYNAKÇA

Bauer, Thomas K./Kunze, A.: The Demand for High Skilled Workers and Immigration Policy. Essen:

RWI-Discussion Papers No. 11. 2003

Bohnsack, R./Pfaff, N./Weller, W. (y.h.): Qualitative Research and Documentary Method in

Educational Science. Opladen: Budrich

Bohnsack, R.: Rekonstruktive Sozialforschung. Einführung in Methodologie und Praxis qualitativer

Forschung. Opladen: utb. 2007.

Bourdieu, P.: “The forms of capital”. J.G. Richardson (y.h.): Handbook for Theory and Research for

the Sociology of Education. New York: Greenwood 1986, s. 241-258

Bourdieu, P./Loic J. D. Wacquant: Düşünümsel bir antropoloji için cevaplar. İstanbul: İletişim 2003.

Bourdieu, P.: Pratik Nedenler: Eylem Kuramı Üzerine. İstanbul: Hil Yayınları. 2006.

Henkelmann, Y.: Ärzte in der Fremde. Karrieren und Sprachkenntnisse von Medizinern in

Deutschland und Kanada. Berlin: Logos 2007.

Hunger, U.: „‚Brain Gain’ – Theoretical Considerations and Empirical Data on a New Research

Perspective in Development and Migration Theory.” IMIS-Beiträge, No. 24. 2004, 213-221 [url:

imis.uni-osnabrueck.de; ulaşım tarihi: 4 Ocak 2008]

İçduygu, A.: Irregular Migration in Turkey. International Organisation of Migration. Migration

Arnd-Michael Nohl

49

Research Series No 12, Genf 2003

Kaya, A./Şahin, B. (y.h.): Kökler ve Yollar – Türkiye’de Göç Süreçleri. İstanbul: İstanbul Bilgi

Üniversitesi Yayınları 2007

Nohl, Arnd-M.: Interview und dokumentarische Methode – Anleitungen für die Forschungspraxis.

Wiesbaden: VS. 2009b.

Nohl, Arnd-M.: „Der Mehrebenenvergleich als Weg zum kontextuierten Ländervergleich –

Methodologische Überlegungen anhand eines internationalen Projektes zur

Migrationsforschung“. S. Hornberg, I. Dirim, G. Lang-Wojtasik, P. Mecheril (y.h.): Beschreiben

– Verstehen – Interpretieren. Stand und Perspektiven International und Interkulturell

Vergleichender Erziehungswissenschaft in Deutschland. Wiesbaden: VS 2009a, 304-319

Nohl, Arnd-M./Ofner, Ulrike S./Thomsen, S.: Kulturelles Kapital in der Migration: Statuspassagen

von gleichberechtigten hochqualifizierten Bildungsausländer(inne)n in den deutschen

Arbeitsmarkt. Working paper No. 3. 2007 [url: www.cultural-capital.net, Ulaşım tarihi: 2 Ocak,

2008]

Nohl, Arnd-M./Schittenhelm, K./Schmidtke, O./Weiss, A. (y.h.): Kulturelles Kapital in der Migration

– Hochqualifizierte Einwanderer und Einwanderinnen auf dem Arbeitsmarkt. Wiesbaden: VS

2009

Nohl, Arnd-M./Somel, N.: Nitel Araştırmada Görüşme Değerlendirme. Teorik Arka Planı ve

Uygulama Süreci ile Belgesel Yöntem. İstanbul. 2010. (yayınlanmak üzere)

Pusch, B.: „Irreguläre Migration in die Türkei.“ Pusch, Barbara/Tekin, Uğur (Hrsg.): Türkei und

Migration: Migrationsbewegungen im Rahmen der Eingliederung in die Europäische Union.

Würzburg 2009 (yayınlanmak üzere)

Schütze, F.: “Hülya's migration to Germany as self-sacrifice undergone and suffered in love for her

parents, and her later biographical individualisation. Biographical problems and biographical

work of marginalisation and individualisation of a young Turkish woman in Germany. Part I”

[33 paragraphs], Forum Qualitative Sozialforschung / Forum: Qualitative Social Research [Online

Journal], Vol. 4, No.3. 2003 içinde. [Url: http://www.qualitative-research.net/fqs-texte/3-

03/3-03schuetze-e.htm, Ulaşım tarihi: 2 Ocak, 2008].

Weiss, A.: „The Transnationalization of Social Inequality. Conceptualizing Social Positions on a

World Scale”. Current Sociology Vol. 53, no. 4, 2005, 707-728.